Pireneren deiadarra
Mendi altu, haranak sakonduta,
Erromes batek bidea hartuta,
Erraldoi zahar, bihotz gogor,
Auñamendi bihurtu zuen nor.
Kretazeoko garaietan ziren sortu,
Auña apurtzean lehen aldiz altxatu,
Nahiz eta zerra forma hartu zuten,
Mendien artean bizi berriak jaio ziren.
Pirinioetako jaiotza eta heriotza,
Euskal Herriko dardaren bihotza,
Haran sakonak, isiltasunaren oihartzunak,
Mendien artean bizi dira kondaira zaharrak.
Erromesak ibiltzen dira, bide luzean zehar,
Donejakue bideko istorioak eman zein har,
Euskal Herriko kondaira eta kultura,
bidez-bide, bertantxe bildu ohi da.
Bihotz gogorreko istorio haiek zabaltzen,
Auñamendi sakratua inoiz gailentzen,
Erraldoi zahar eta jentilak, mendi babesleak,
Euskal Herriko izaeraren ahitu gabeko aleak.
Lasai ibilita, Aezkoa eta Garazi artean,
Edonor dago alai, pozik eta bakean
Ate alderantzizko harpeko Arpean
Azpegira joateko bide den Orbaitzan.
Bide urrun, negu gorria,
Otsoaren begi horia,
Artzain makilen borroka latz,
Bizitzaren ohiko sua eta akats.
Artzainen oinatzak desagerrarazten,
Haize hotzak kopeta gogor zigortzen,
Elurrez estalitako bidexka meharra,
Neguko gau luzearen iluntasun marra.
Artalde bakoitzak dauka eskegia
ihardespena, haragiaren premia,
hori izan da transhumantzia, alegia,
baina Otsagik jada ez du harategia.
Haritza, pagoa eta haltza,
Otsoaren begirada zorrotza,
Horia, distiratsua, mehatxa,
Artaldea izutzeko modu latza.
Artzain makilaren kontrarioa,
Borroka, bizitza edo herioa,
Sua itzaltzen ohi da txabolan,
Bizitzaren azken txinpartan.
Izaban itxaropenaren garra,
Ispiluan lauso, eztarria lakarra,
Mendi Sugaharrak mehatxua,
Iraganetik irtenda, askatua.
Nafarroan, mendipean, Izaba herria,
Hormatua baina nahi bezain ausartia,
Ametsetan galdua, askatasun egarria
Sugaharraren itzalagatik beldurtia.
Izaki mitikoari sua dario ahotik,
Mehatxu garratz, izutua herria goitik,
Gazteak, ordea, kemena bihotzean,
Askatasuna lortzeko grina odolean.
Ispilu magikoan dirdai misteriotsua,
Egia erakusten du, argia bezain gartsua,
Ezpata zorrotza, ausardiaren sinboloa,
Gazteek hartzen dutela patuaren gakoa.
Etorkizuneko ateak irekiko dira azkenean,
Gazteak libre, patu beltza garaitu ondorean,
Izaba herria pozez txaloka ari da,
Askatasuna mendiz mendi hedatua.
Ataka txarrean dago jende nafarra
Geroa baitator eskas eta baldarra
piztu dezagun berriz sutondoko garra
Horixe dugu Pireneren deiadarra
Etxaldetan marruka hainbat kateme
Beti negarrez emazteak eta gizaseme
Haien seme-alabek etengabeki aiene
Giro ilunean murgildu ohi da Pirene
Gau beltzaren misterioa,
Amona ilunaren adur eroria,
Katuaren begirada beluna,
Zauritua dago belauna.
Mendizerra erabat kaskazuria
Jada haurrek ikusi gabe ikirikia
Amaitu da betiko erromesaldia
Etena da belaunalditik belaunaldira
Gaua jaun eta jabe, iluntasuna errege,
Oihanaren itzal sakonean jendea herabe,
Etxetik at ez da giro gau erresuman,
Ateko eguzki-lorearen babes ahulean.
Amonak kontatzen du kondaira,
Mandoz datozen sorginak erdira,
Katuen begi arreek duten beldurra,
Gauekoaren presentzian, zurra-zurra.
Zauria ez da ametsa, errealitate gordina baizik,
Gaua gauekoentzat, eguna egunekoentzat, diot nik,
Ausartak zigortzen omen ditu iluntasunaren jaunak,
Etxera itzuli, sua piztu, Gauekotik babesturik honat.
Harpe eta haitz artean,
Gazte bat dantzan, airean,
Sekretua gordeta ilunpean
Doinu magikoaren melodian.
Bakarrik San Joan aldian,
Sua pizten denean mendian,
Agertzen da gazte xarmagarria,
Xamurra, sorgindua, egonarria.
Haren pausoek lurra dute laztantzen,
Txinpartak airean dirdiraka, zabaltzen,
Gauean izadi osoa dantzan jartzen,
Haitzarteko xarma berriro pizten.
Baina egunsentiak iristean,
Eta haren irudia desagertzean,
Gordetzen da harpe eta haitz artean,
Hurrengo San Joan arte itxarotean.
Gizakiak galduak mendietan,
Bidexka ezezagunetan barrena,
Otso gose, ahuntzak ihesean,
Beldurra zabaltzen da haietan.
Lainoak bailarak ditu besarkatzen,
Gizakiaren hats arnasa lurruntzen,
Elurrez estalitako gailur urrunetan,
Hortzak dardar norbere bakardadean.
Biziraupenaren dantza basatian,
Naturaren lege gordina agerian,
Otsoaren ulu, ahuntzaren marraka,
Indartsuena soilik bizirik aterako da.
Leiho gabeko borda zahar bat ageri da,
Babesleku xume, itxaropenaren txinparta,
Tximiniatik behera barrura sartuta,
Artzaina salbatuko duen sua pizten da.
Esku zimurtuak, begirada sakona,
Gaztainondoen azpian biltzea da ona
Hizketan, herria gordetzen, itulain,
Belaunaldi berriak noiz etorriko zain.
Zurgina, artzaina, larrugilea,
Haien lanak ahazturik bidea,
Baina eguzkipean oraindik bada
Arbasoen besotik etorriko ogibidea.
Harrizko legenda, denboraren lekuko,
Errege ausarta, hartzak garaitu orduko,
Santa Maria eliza handi hartan atariko,
Istorioak, harrian zizelkatuak, betiko.
Borroka latza, indarren neurketa,
Errege eta koroaren sendaketa,
Hartzak, basoan jaun eta jabe,
Baldin ausartekin topo egin gabe.
Betiko gorde da iraupen ahalegina,
Baita ere odol garaipen atsegina,
Kemenaren babespean harturik indarra,
Joan-etorriak ez dauka bide bakarra.
Bi hartzen aurka erregeak borrokatu,
Irudiek gordekoa dutena hor geratu,
Santa Maria elizaren handiaren atean,
Erregearen odol-garaipena utziz bistan.
Zuritza aldeko piztia,
Otso, gizotsoak eta aztia,
Giza haragiaren gosea,
Ahoz aho dabil katea.
Mendi magalean, Zuritza inguruan,
Beldurra hedatzen da gaueko itzaletan,
Pizti beldurgarria, herriaren amesgaiztoa,
Ehizarako, gizakien zain, basoan ezkutatua.
Giza haragiaren usainak erakartzen du,
Goseak eraginda, odol egarriz itsutu,
Artzainen artalde denak mehatxupean,
Noiz erasoko duen piztiak hurrenean?
Otso erraldoia ote, naturaz gaindikoa?
Ala gizotsoa, gizaki madarikatua?
Kondairak dio egunez gizaki, gauez otsoa,
Ilargi beteak pizten du piztiaren mintzoa.
Ahoz aho dabil istorioa belaunaldiz belaunaldirik,
Zuritzako piztiak bilakatu du herria beldurturik,
Egia ala gezurra, horrela dirau kondaira bizirik,
Mitologiaren hainbat mezu misteriotsu eta basatik.
Hartzaren eta otsoaren artean,
Betiko borroka etengabean,
Elikatzen dena ez baita inoiz mehea,
Eta nagusi bilakatzen da, eta hobea.
Gizakiaren bihotzean, bi indar borrokan,
Hartza, indartsu, lasai bere zuhurrean,
Otsoa, bizi, kementsu bere zurrunean,
Bi izaera, elkarren aurka etengabean.
Hartzaren patxada, baretasunaren deia,
Otsoaren sua, grinak piztutako kea,
Bata bestearen kontra, gau eta egun,
Nor izango da garaile Pirinioan?
Elikatzen den hori hazten baita,
Arretaz hartzen dena indartzen da,
Zein nahi den nagusi ongi aukeratu
Betiko izaera osoki baldintzatuko baitu.
Orekaren bila, barne bakearen gakoa,
Baina azken hitza nork hartuko?
Hartza eta otsoa, biak beharrezkoak agian,
Nork gidatuko gaitu Pirinioetako bidean?
Erregeak ehiza zuen maitea,
Hala zen lur basatiaren legea,
Hartz odolzaleak zituen ehizatu,
Haien indarra erakusle bihurtu.
Handia da oso Nafarroa,
Pirinioetako bihotzekoa,
Erregea zaldiz trostan doa,
Hartzeko lehen ehizatutakoa.
Larruetan istorioa da grabatu,
Hartzaren indarra desafiatu,
Odolez margotutako garaipenak,
Gizakiaren nagusitasun ametsak.
Baina basoek ez dute ahazten,
Piztiaren arimak beti irauten,
Harrietan gordetzen da kondaira,
Eta haizeak eramaten du mendira.
Etxo eta Antsoko armarria,
Baina garaiak aldatu dira,
Hartzaren arrasto zaharrak,
Ez dira betiko izango aztarnak.
Harrizko ezkutuetan zizelkatua,
Etxo eta Antsoko leinuen ohorea,
Hartzaren irudia, indarraren sinboloa,
Mendeetan zehar iraganaren lekukoa.
Basoko errege izandakoa behinola,
Gizakiaren ausardiaren froga nola,
Armarrietan betikotua dirudi,
Egun ezin da aurkitu haren haragi.
Garaiak aldatu dira, baita ere ohiturak
Armarrietan soilik geratzen dira oroitzapenak,
Hartzaren presentzia da gero eta murritzagoa,
Iraganaren aztarna dugu gero eta ahulagoa.
Ezer ez da betiko dio aldaketa legeak,
Hartzaren arrastoa ezabatzeak,
Berridaztean iraganak eta geroak,
orduan zer ekarriko du oraingoak?
Izabako Idoia baselizako atean,
Historia zaharraren agerpenean,
Hartzaren ehiza islatua dago
Errege zenaren boterez harago .
Kontatzen du historia zaharrak,
Auña mendietako ehiztariak,
Pirinioen isiltasunean gordeak,
Azken hatsa eman zuela hartzak.
Odolez idatzitako istorioa,
Errege koroaren jarioa,
Basoak ez du ahantzi inoiz,
Eta hartzaren arima dago ageriz.
Harrizko atean inoiz grabatua,
Ustezko garaipena betikotua,
Baina denborak oroitzapen lausotua du,
Nahiz kondairak bizirik iraun ahoz aho.
Beldur, negu, izu eta hotz,
Gau ilunaren itzalean izotz,
Gizakia, mandoa, bide galduak,
Otsoen eta herioaren mehatxuak.
Elurrez estalitako baso isila,
Gizakiaren arnasa, lurrun zuria,
Haize hotzak hezurretaraino sartzean,
Mandoaren dardara, beldurrez atzean.
Gose amorratua begiak labain,
Gizakia eta mandoa, harrapakinen zain,
Otsoen uluak, izua eta gaua lagun,
Heriotza hurbil, itxaropena urrun.
Bapatean, txakur zaunkak urrunean,
Salbazioaren deia iluntasunean,
Otsoak ihesi, eta beldurturik orain,
Betiko ipuin zaharrak negarra zain.
Mendizale ausartaren azken hitza,
Gailurren deiak ekarritako aratza,
Bortuetako lainoen artean,
Abenturaren xarman, bakean.
Non zeruak eta lurrak bat egiten duten,
Bidea galtzen da hor, han eta hemen
Harkaitz eta elurren erreinuan,
Lainoen besarkada itsugarrian.
Iparrorratza dabilenean nahastuta,
Eta mapen erantzuna ahaztuta,
Mendizalearen aurrean aldapan,
Bizirik dirau kemenak enbatan.
Pausoz pauso, kostata, arnasestuka,
Norabidea berreskuratuz, ezin uka
Berraurkitzen denean xederako froga,
Etxeratzerakoan, bizitzaren metafora.
Norbait galtzean ilun artean,
beraz, gau beltzaren itzalean,
itzala ere gorritzen da, ikaran
Etorkizun ezezagunera bidean.
Beldurrez dardarka, negar isilean,
Norberaren azken hatsa galtzean,
Ametsak eta itxaropenak urruti,
Betiko itzali ote da hainbat izaki.
Kartel batean jartzen du, lotsagabe:
Gizatasuna galtzen den lekuan,
“Pirinioak salgai”, bizitza urria,
Inork ez du entzuten haien garrasia.
Mundu anker baten lekuko isila,
Gizartearen ispilu mingarria,
Non mendia merkantzia bihurtu den,
Noiz arte utziko dugu hau gertatzen?
Pirinioek, mendi altuen katea,
Euskal Herriko ipar atea,
Gailur harroek, lainoen artean,
Historia zaharra daramate haizean.
Glaziarren izotzak modelatuak,
Arroia sakon eta haran bilduak,
Hiru Errege Mahia da lekuko ,
Naturaren indarra dutelako.
Basoetan bizi dira landareak zein izakik,
Izeiak altueran baita ere pagoak behetik,
Haritz zaharrak magaletan sustraitzen,
Eta ondozko endemikoak goian loratzen.
Pirinioen aniztasuna ez da galdua,
Bi itsaso handi lotzen dituen zorua,
Espezie bereziak bizi dira bertan
Eta haien gainean, arranoak, hegan.
Mendi magalek dute erreka jo,
Irati eta Errobiko urak kexaka lo,
Zaraitzu eta Ezka haranak zeharkatuz,
Bizi diren mendien bihotzetik pasatuz.
Zuritzako mendietan hartzak ehizatu ziren,
Erregeek boterea basoetan erakutsi zuten,
Baina kondairak dioenez, hartzaren kasketa,
Betiko geratu da Pirinioen babesean gordeta.
Lainopean ezkutatzen dira zaharren istorioak,
Artzain eta erromesek kontatutako pasadizoak,
San Joan gauetan ohituraz piztu ohi diren suak,
Eta inpernuetako itzaletan sorginak dauzkak.
Begiratuz gero Pirinioen gailurretik aldera
Mundu osoa txikia dirudi bertatik behera,
Haize hotzak aurpegia laztantzen duenean,
Askatasun arnasa sentitzen da bete-betean.
Orain ez dago Pirinioetan erregerik
Ez eta haiek ehizatu ohi zuten hartzarik
Armarrietan dago soilik artzen aztarnarik
Baina Pirinioak jarraitzen du bizirik.
Irauten du, ordea, aspaldiko izua
Nahiz Pirinioa ez izan inoren feudoa
Aditzen dugu ozenki harren orroa
Oraingoz ez baitu guztiz jo hondoa.
Kasu egin dezagun, ez baita nahikoa
Egungo egoeran Pirinio da txiroa,
Ez da egun egurrik ezta artzaingoa
Eta eskualde osoa hondora badijoa.
Glaziarrak desagertzen ari diren egunean,
Klima aldaketak agerian utziz munduan,
Pirinioek iraunen dutelakoan, beti harro,
Historiaren lekuko isila, trinko eta sendo.
Euskal Herritik Andorrara zabaltzen baitira,
Hendaiatik Cap de Creusera artekoa baitute gida,
Mendilerro honek lotzen ditu herriak eta kulturak,
Eta mendizaleen bihotzak hango errekastoen urak.
Pirinio maiteak, zuen gorazarrea kantatzen dugu gaur,
Zuen gailurretan aurkitzen den bakea beti baita labur.
Maite ditugulako bidexka, xendra, muino eta gailur
Baita goitik behera ere datorkigun erreketako ur.
Pirinioak, mendi zaharren katea,
Bizitzaren iturri, naturaren atea,
Zuen magalean loratzen den landaretzak,
Berpiztu dezala euskaldunon arteko kidetza.
Harkaitz eta elurren artean,
Egun menperatua, otso gabean,
Nahiz eta egun basoak txikitzen,
Beti bizitzari eusten eta mantentzen.
Mendirik mendi artzainen txistuaz
Artaldeak maldan gora doaz,
Modernitateak itotako arnas,
Etorkizuna behartzen, arras.
Egurra ez da etortzen basotik jada,
Borda hutsik, sua itzalita bada
Ez dago traktoreek utzitako arrastoa,
Eta herria, isilean, azken hatsaz doa.
Turistak datoz eta argazkia atera,
dagoen benetako egoera okertzera.
Joan-etorri besterik ez dute egiten
Pirinio osoa amesgaizto bihurtzen.
Herri txikietako kulturak bizirauten
Pirinioon bihotzaren taupadak entzuten,
Euskaraz eta gaskoieraz dantzatuz,
Harremanak mugaz gainditik osatuz.
Gazteak, itzuli zaitezte mendira,
Gure sustrai eta ametsak baitira,
Kemenaz bete bailarak gerorako
Pirinioak bizirik nahi ditugulako.
Gazteak, egin berriz zirri eta irrik!
Haritzaren azpian lurra da bizirik,
Txabola zaharretan sua pizturik,
Mendian hizkuntza zaharra esnaturik.
Ez daitezela Pirinioak iragan soila,
Etxeetan argia berriz piztu behar da.
Ez dadila herria izan irudi hutsa,
Heda dadin geure deiadar sutsua!
