(Pregoia)
Kaixo guztioi.
Hemen gaude, urtero bezala, duela 1.248 urte mendi hauetan gertatu zen gudua gogora ekartzeko. Karlomagno etorri zen hona, bera baino lehen eta ondoren etorriko ziren beste hainbat errege, enperadore eta tiranoren antzera. Eta erregeek eta enperadoreek egiten dutena egin zuen: besteen semeekin armada bat antolatu, gerra ekarri, eta aurkitzen zituen herriak arpilatu, erre eta suntsitu.
Zenbat heriotza eta sufrimendu ekarri ote zituen enperadore horrek lur hauetara? Garaziko mendatean, alde egiten ari zela, bere armada garaitua izan zen. Hanka egin behar izan zuen, ziztu bizian, Herstalera. Atzean utzi zituen bere gizonen gorpuak, eta ez zen inoiz Baskoniara itzuli.
Ikasi zuen, ordea, Baskonia ezingo zuela indar militarraren bidez menperatu. Ez zuen bere kapitularrak (Capitularia) Baskonian ezartzeko autoritaterik, ezta horiek ezartzeko behar zuen indarrik ere. Ikasi zuen, halaber, Baskoniaren zapalkuntza ez zela egun bateko lana izango: mendeetako lan isila beharko zuela.
Eta horretarako historia idatzi zuten. Bazekien enperadoreak kronika historikoek zer indar politiko zuten. Errozabalgo 778ko, 812ko eta 824ko guduetatik hogeita hamar urte eskasera, kronista karolingioek historia euren ikuspegitik idatzi zuten.
Nafarroan, berriz, erresumaren lehen kronika historikoa 900 urte geroago idatzi zuen Jose Moret Iruñeko kronistak: Annales del Reyno de Navarra lanaren lehen liburukia, 1684an argitaratua. Bederatzi mende kostatu zitzaien nafarrei Errozabalgo kronika idaztea. Berandu da hori.
Historia idatzi behar dugu. Gertakari historikoak zorroztasun zientifikoz aztertu eta azaldu behar ditugu. Gure historiografia aberastu behar dugu.
Gaur, bereziki, 1876. urtea ekarri nahi dut gogora: foruen abolizioaren urtea. Duela 150 urte kendu zizkieten euskal herritarrei foruak. Hura ez zen urte bakarreko gertakaria izan; 1789tik 1894ra luzatuko zen prozesu historiko eta politiko baten azken emaitza izan
zen. Eta ehun urte horiek ere —1789tik 1894ra— askoz luzeagoa izan den prozesu historiko baten kapitulu bat besterik ez dira. 1512 baino lehenagotik datorren prozesua da; 1200 baino lehenagotik datorrena; 1063 baino lehenagotik; 824 baino lehenagotik; 760 baino lehenagotik ere bai.
Zer kendu zioten herri honi, mila urtez estatu independente izan ondoren? Kendu zioten estatu izatearen kondizio politikoa. Kendu zioten lurraldetasuna eta hiritartasuna, hau da, juridikoki herritar izateko eskubidea eta lurrak eta mugak kudeatzeko gaitasuna. Kendu zioten botere legegilea eta, horrekin batera, instituzio parlamentarioak: Gorteak, Estatu Orokorrak, Batzar Nagusiak, Batzarrak eta Biltzarra.
Kendu zioten botere betearazlea, eta haren ordez gobernadore probintzialak ezarri zituzten.
Kendu zioten botere judiziala ere. Gogoan izan dezagun Nafarroako Foruak XIII. mendean zer zioen justiziaren inguruan: epaileek bertakoak izan behar zutela; Aragoin, aragoiarrak; Katalunian, katalanak; Gaztelan, gaztelarrak; Portugalen, portugaldarrak; eta Nafarroan, nafarrak; eta herriaren hizkuntza ezagutu behar zutela.
Ikasi dugu, bai, minaren minez, printzipio juridiko honen garrantzia. Herriari kendu zioten sistema monetario propioa izateko eskubidea, eta horrekin batera txanpona jaulkitzeko eskubidea (ius monetae). Iruñean, Naiaran, Elon, Lizarran eta Donapaleun bertako moneta jaulki zen mendez mende, 1841era arte.
Gogoan ditugu Zangozako Gorteak, 1561ekoak. Nafarroako monetaren titulazioa aldatu nahi izan zuen erregeordeak: Philipus Secundus Hispaniarum Navarrae Rex idatzi nahi zuen, Felipe II.a Espainietako errege gisa aurkeztuz. Nafarroako Estatu Orokorrek aurka egin zuten eta Erresumaren titulazio propioari eutsi zioten: Philipus Dei gratia Navarrae Rex. Hots, Nafarroako erregeak ez ziren espainiarrak, legez eta politikoki Nafarroako erregeak baitziren. Gorteek, gainera, Erresumaren sinbolo monetario propioak gordetzea agindu zuten: «que en los cornados que se batiesen de aquí en adelante en este Reino, en la parte de las columnas se ponga como antiguamente una Cruz, y de la otra parte una N [de Navarra] y encima de ella una corona [la de Navarra]».
Askatasuna kendu zioten herriari. Gauza asko kendu zizkioten herriari probintzializazio prozesu horretan; mila urteko ibilbide historiko baten ondoren, estatu izateko eskubidea —subiranotasuna— kendu zioten herriari.
Foruak herri honen gorpuzkera juridikoa ziren; herri honen independentzia politikoa bermatzen zuen corpus legala. Euskal kulturaren bizkarrezurra ere izan ziren, eta gaur egun ere badira.
Izan ere, norbaitek jakin nahi badu zer zen Nafarroa XIII. mendean, Nafarroako foruak irakurri beharko ditu. Norbaitek jakin nahi badu zer zen Bizkaia XV. mendean, 1452ko Bizkaiko forua aztertu beharko du. Lapurdi edo Zuberoa XVI. mendean zer ziren ezagutu nahi duenak, bertako foruetara jo beharko du.
Izan ere, Euskal Herria zer izan den ulertu nahi duenak Lizarrako forua irakurri beharko luke; han daude jasota, XI. mendetik aurrera, herri honen instituzio juridikoen oinarriak.
Foruek bermatzen zuten Euskal Herriaren instituzionalizazioa eta haren independentzia politikoa. Horregatik Konbentzioko Gerra eta abolizioa eta horregatik abolizioa, eta horregatik herri honen erantzuna eta Karlistaldiak. Abolizioaren aurrean herriak gorpuztu zuen, halaber, Eusko Pizkundea, erresistentzia kulturala.
Nafarroako Estatu Orokorrek erantzun zieten Paristik foruak eta instituzioak ezabatu nahi zituztenei. Étienne Polverel Nafarroako Estatuaren sindikoak idatzi zuen estatu independentea zela Nafarroa; mila urtez libre izandakoa. Nazioa ere bazela Nafarroa, euskaraz mintzatzen ziren beste herrialdeekin batera. Nafarroak ez zuela konstituziorik behar, nafarrek baitzuten euren konstituzioa, foruak.
Eta gehitu zuen Nafarroako legeak Frantziakoak baino hobeak zirela, herritarrak zoriontsu izateko idatzi eta onartuak izan zirelako. Frantziar herria zen zapalduta zegoena, eta frantziar herria izan zen Parisen matxinatu zena. Frantziako Koroa zen finantza-porrotean
zegoena, ez Nafarroako fiskalitatea. Nafarroak bere sistema fiskala zuen, eta Nafarroako Estatu Orokorren onespenik gabe ezin zen zergarik ezarri edo kobratu Erresuman. Polverelek 1789an gogorarazi zuen bezala, nafarrek beren burua zergapetzeko eskubide esklusiboa zuten: «leur droit exclusif de s’imposer eux-mêmes». Horrexegatik, ez zen
Nafarroa finantza-porrotean zegoena. Ez zen Nafarroa konstituzio aldaketa behar zuena, Frantziak baizik.
Nafarroak hori guztia idatzi eta argitaratu zuen 1789an. Frantziako Konbentzioak militarki erantzun zuen: armada bidali zuen —Armée des Pyrénées occidentales—, eta 1794ko masakrea gauzatu zuen. Odol asko isuri zen urte hartan lur hauetan.
VIII. mendeko frankoek bezala, XIX. mendeko Parisko eta Madrilgo administrazioek bazekiten abolizioa aurrera bultzatzeko historia liburuak behar zituztela. Bazekiten historia-liburuek duten balio politikoaz. Horregatik, Juan Antonio Llorenteren Noticias históricas euskal foruen inguruko lana Real Imprentan argitaratu zuen, foruak erregeek emandako pribilegio hutsak zirela esanez; eta erregeak emandakoa erregeak kendu zezakeela aldarrikatuz.
Bazekiten, bai, liburuek duten indar politikoaz. Historiografia zientifikoa da gezurraren antidotorik sendoena. Nafarroako Gorteek duela bi mende esan zuten bezala, guk ere gaur
hemen esaten dugu: gu gara; herria gara; nazioa gara; eta munduko beste herriekin batera estatu nahi dugu izan. Ez gara izan ez garena, eta ez dugu izan nahi ez garena.
Inork ez luke inoiz izan ez dena izatera behartuta egon behar.
Zuetako asko, nirekin batera, hemen egon zineten 1978an, leku honetan bertan, monolito honen aurrean. Urte hartako abuztuaren 15ean, Manuel Irujo osaba ere hemen izan zen, eta esan zuen:
“Gora Euskadi askatuta da gure konstituzioa!”
Guk ere gaur hemen esaten dugu:
Gora Euskal Herria askatuta!
Gora Nafarroa askatuta!
Gora euskal errepublika independentea!
