Aitona-amonek artilea harilkatzen zuten antzera harilkatzen da memoria historikoa: etenik gabe.
Denbora eta espazioa
Gaur egun memoria historikoa aipatzen denean, 1936-39ko faxistaldira edota ondoko garaietara mugatzeko joera dago. Gehienez ere, atzera egite susmopean gainera, karlistaldietara jotzen da. Badirudi, euskaldunon oroimena Foruekin, Kontzertu ekonomikoekin eta Bigarren Errepublika espainiarren Euzko Jaurlaritzarekin hasten dela. Aurretik garrantzizko ezer gertatu izan ez balitz bezala eta memoria historikoa ere denbora horretara mugatu beharko bagenu bezala.
Lurraldearekin lotzen den memoriaz ari garenean, maiz, oraingo probintzia-marren barruan gertatu izan denari buruz aritzera kondenaturik gaudela dirudi. Batzuetan, Nafarroa Garaiari buruz soilik hitz egiten dugu, beste batzuetan, hiru probintziekin batera eta, bere burua aurrerakoitzat hartzen dutenek, agian, Iparraldea ere sartuta. Tokikoaz hitz egiten dugunean “herrikoa” esaten dugu, eta askotan, norberaren herriko historia deskubritzen saiatzen gara zein testuinguruan garatu duen historia kontuan hartu gabe. Kobazulo eta mitologiatik Espainiarekin edota Frantziarekin lotura izan denera pasatzen gara jauzi handia eginez, tartean dagoen hori ilun eta beldurgarria balitz bezala.
Munduaren sorreratik gaurdaino orain ezagutzen ditugun muga-marrak berberak izan balira bezala jokatzen dugu. Lehenengo, intereseko lurralde-marra marrazten dugu, eta gero, espazio horri dagokion historia kontatzen saiatzen gara, norberak bere ikuspuntutik. “Nongo” historiaz aritzen gara “noren” bigarren mailara baztertuta. Euskal Herriko/Euskal Herriaren edo Nafarroako/Nafarroaren historiaz ari ohi gara nafarren, euskaldunen edo baskoien historiaz aritu beharrean.
Irauli dezagun, beraz, oinarrizko abiapuntua eta euskaldunon, nafarron, baskoion bilakaeraz egin dezagun hitz. Garonatik Ebroren hegoalderaino eta Oka mendietatik Pailarserainoko lur eremuan euskaldunok, nafarrok, baskoiok izan dugun berariazko habitat horretan gizon-emakumeok Aitzin Arotik gaur egun arte, etenik gabe, garatu dugun gizarteaz egin dezagun hitz, zentzu zabalenean hitz egin gainera. Norberak bere ikuspegitik, jakina, baina marko horretan izakiak garatu duen ondareaz, hizkuntzaz identitateaz eta ekonomiaz egin dezagun hitz.
Memoria historikoa eta ondarea
Izakiak nomada izateari utzi eta haitzuloetan garatzen hasitako kultura aberatsa izan da gurean. Erromaniko nafarra lurralde osoan dago zabaldurik: San Joan de
Memoria eta hizkuntza
Gorputzean daramagun kode genetikoak modu bateko edo bestelako fisikoa ematen digun bezalaxe, hizkuntzak, hizkuntzaren barneko kode eta unibertsoak, modu bateko edo bestelako identitatea ematen digu. Euskarak berariazko unibertsoa du, propioa, bereizia; ez beti bereizgarria, askotan, unibertso zati bat partekatua izaten baita. Esadazue, bestela, nola eman daitekeen beste hizkuntzetan hain esanahi berezia duen “auzolan” euskal hitza? Nola eman trabajo vecinal, trabajo comunal (Elhuyar) baina askoz gehiago den auzoko bizilagunen artean denona den edo beharra duenarena den ondasunetan egiten den lana? Edo nola eman euskaraz zein beste edozein hizkuntzaz “saudade” galiziar-portugaldar hitz malenkoniatsua?
Memoria historikoa eta identitatea
Hizkuntzak, beraz, bere barnean gordetzen ditu mintza-herriak bereak dituen bizi-sistemaren kodeak, eta belaunaldi berriei hizkuntza transmititzen zaien neurrian beretzen dituzte hauek. Bizitzaren unibertsoaz gain, gertaerek ere eragiten dute herri baten izaeran. Frankoie Orreagan bitan bataila irabazi izanak bezala Atapuerkan gaztelarren aurrean izandako porrotak edo Noaingo sarraskiak markatzen dute herri honen izaera, identitatea. Habitat zehatz batean egokitutako edozein izaki gal daiteke ekosistemaren aldaketak eraginda, dinosauroak edota kultura zeltiberoa adibidez; ohikoena, ordea, kanpoko erasotzaile indartsu baten inbasioaz galtzea izaten da, adibidez, palma landareak zelaietan lortzen duena, zebra muskuiluak urtegietan, karramarro amerikarrak ibaietan edota euskal-nafar unibertso eta erakundeen gainean mendeetan erabilitako jazarpenaren ondorioz auzo-estatuek euskal herritarrak ezabatzean lor lezaketena.
Memoria eta ekonomia
Euskal-nafar herri identitatea ezabatzea, ordea, egoera oso gogor eta muturrekoetan bizitzen ikasia den herria desagerraraztea da; ez da eginezina, egingaitza baizik, ez da zilegia, baina, horretan dihardute. Bada Australiako basamortuan lurralde bat non euria bi-hiru urtean behin jausten den. Blaitzealdia gertatu eta egun batzuetara hareazko basamortua zena milioika landare koloretsuko lorategi bihurtzen da. Eguzki galgak landaredia idortzeko egun pare bat nahiko badu ere, aski izan zaie loreei hazia sortu, erori, hondar azpian lehortu eta hurrengo bustialdiren zain isilean bizirik igarotzeko. Horra, zer den euskaldunontzako ekonomiaren memoria. Aitzin Arotik gureak baino indartsuagoak izan diren osteei aurre egiteko, nazioartean aitortua izango zen estatua sortzeko, diru-txanpon propioa zizelkatzeko eta gaurdaino bere hizkuntza bizirik iraunarazteko gaitasuna erakutsi duen herriak, idatzia izan ala ez, badu memoria historikoa.
Ondorioak
Euskal, nafar edo baskoi herriaz aritzea, hortaz, habitat berean identitate bera garatu duen herri berberaz aritzea da. Jatorrian euskaraz mintzo zena, bere habitat naturala defendatzeko erakundeak sortu, solidaritatean oinarritutako ekonomia landu, kode zibil propioa ezarri eta besteena errespetatuz identitate propioa eta unibertsala garatzeko gai izan dena. Auzo-herriek, ordea, pizti inbaditzaileen antzera, ez datoz mestizai aberasgarria eskaintzeko asmoz, dagoena ezabatu eta berea inposatzeko nahian baizik. Gure herriaren memoria historikoak ongi asko jaso du hori. Nazioa gara, eta identitatea propioa dugu. Estatu propioa izan genuen eta bortxaz suntsitua izan zen. Legedi propioa bagenuen eta bestearenagatik ordezkatua izan da. Hala eta guztiz ere, ez ditugu aldarrikatzen eduki genituenak, izan ginena eta garena baizik. Gure etorkizunaren jabe izateko eskubidea dugu. Memoria historikoaren haria ez diezaguten eten aldarrikatzen dugu, gurea, izakia pertsona izaten hasi zenetik gaurdaino ardatz berean etengabe euskaraz harilkatzen ari dena.
Beñi Agirre. Euskara irakaslea
