Xabier Irujo, historialaria eta Renoko euskal ikasketen zuzendaria
Xabier Irujo (Caracas, 1967) historialariak gertutik ezagutzen du zer den euskal diaspora. Nevadako Unibertsitateko (Reno) Euskal Ikasketen Zentroko zuzendaria, genozidioari buruzko ikerketetan katedraduna -“La mecánica del exterminio” (Critica argitaletxea) kaleratu berri du-, Manu de la Sotaren “Viaje a Idaho” liburuaren hitzaurrea prestatu du ingelesezko bertsioarentzat. Iruñetik erantzun dio 7Kri.
Xabier Irujo, artxiboko irudi batean, urtarrilean bere azken liburua aurkeztera Bilbora gerturatu zenean. (Aritz Loiola | FOKU)
«Historiak Sota, Irala, Bilbao eta beste asko ahaztu egin baditu, ez da izan euren lanaren txikitasunagatik, baizik eta oraindik ez diogulako behar bezala begiratu euskal erbestearen historiari»
Zer garrantzi du Manu de la Sotak gure historian eta kulturan eta, oso adierazgarria izanik gaur egungo begiradatik abiatuta, zergatik gelditu da bere figura lausotuta edo ia oharkabean pasatuta? Bere garrantzia gure historian eta kulturan ezin da ulertu euskal erbestearen testuingurutik kanpo. Bera izan zen XX. mendeko euskal kultura politiko eta kulturalaren giltzarrietako bat, bai Euskal Herrian, bai erbestean. Haren ibilbidea ez da idazle edo intelektual baten ibilbide hutsa, baizik eta antolatzaile, bitartekari, diplomazialari kultural eta sare sortzaile baten lana, eta horrek ematen dio bere benetako neurria. Sota euskal modernitate nazionalaren belaunaldikoa da. 1936ko Gerraren aurreko euskal kultur pizkundean parte hartu zuen, batez ere, kulturaren eta politikaren arteko lotura ulertu zuelako erresistentzia modu gisa. Abertzale, euskaltzale eta independentista amorratua, gerra etorri zenean, beste askok bezala, erbestea ez zen berarentzat ihes soila izan, jarraipenaren estrategia baizik. Erbesteko Jaurlaritzaren zerbitzura jarri zen berehala, eta Euzkadi selekzioaren mundu bira, Eresoinkaren sorrera eta AEBko ordezkaritzaren antolaketa bezalako ekimenak zuzendu zituen, kultura diplomazia bihurtuz.
«Boise Capital News». Jose Villanueva Collection, BMCC eta “Viaje a Idaho 1938” (Pamiela)
Idahoko bidaia eta Boiseko Jaurlaritzako ordezkariordetzaren sorrera bereziki adierazgarriak dira. Sotak euskal diasporaren potentzial politiko eta kulturala oso goiz ikusi zuen, eta Jon Bilbao bezalako gazteak bultzatuz, epe luzeko proiektuak irudikatu zituen. Bestetik, 1949an Euskararen Eguna suspertu zutenen artean egon zen, eta politika arloan, Londresko Euskal Kontseilu Nazionalean Manuel Irujok eta Jose I. Lizasok abian jarri zuten ildo politikoari jarraiki, Euskal Herriko independentzia defendatu zuen New Yorken eman zituen urte horietan Iralarekin eta Jon Bilbaoren batera.
Ordezkariordetza hura 1941eko nazien okupazioak ixtera behartu bazuen ere, haren ondorioak iraunkorrak izan ziren: gaur egungo Boiseko Basque Block, Basque Center eta diaspora antolatuaren oinarriak ezin dira ulertu ekimen haiek gabe. Are gehiago, Pete Cenarrusa Idahoko politikari handiari zor diogu AEBn Euskal Herriaren independentziaren alde berretsi ziren lau legez besteko proposamenak. Aski ezagutzen zuen Cenarrusak Bilbaok eta Sotak egindako lana. Izan ere, arkitekto ia ikusgaitza izan zen Sota: egiturak sortu zituen, baina egitura horiek beste izen batzuekin geratu dira historian. Hala ere, ia oharkabean geratu da historiografian, nagusiki euskal erbestea bera gutxi ikertua izan delako. Gure historiaren kontakizunak luzaroan lurralde barruko kronologietan zentratu dira, eta erbestea “bitarte” edo “eten” gisa ulertu da, ez espazio sortzaile eta politiko gisa.
Bigarrenik, Sota ez zen lider karismatiko edo diskurtso handikoa. Lan isila, antolaketa, bitartekaritza eta zaintza izan ziren bere ekarpen nagusiak, eta horrelako profilak sarritan kanonetik kanpo geratzen dira. Azkenik, bere pentsamendu humanista eta demokratikoa ez da erraz kokatzen geroko polarizazio ideologikoetan, eta horrek ere bere figura lausotu du. Euskal erbestearen 90. urteurrena gogora ekarriko dugun urte honetan, Manu Sota bereziki adierazgarria da. Bere ibilbideak erakusten digu euskal historia ez dela soilik barne politika, baizik eta nazioarte mailan kultura, hizkuntza, sareak, erbestea eta gure nazioaren izaera politikoaren presentzia uztartzen dituen prozesu konplexua ere badela. Sotaren figura berreskuratzea ez da iraganari omenaldia egitea, gizaldi oso baten memoria berreskuratzea da, eta, aldi berean, haien erronka kultural eta politikoei begiratzeko modua: gaur ere, orduan bezala, Euskal Errepublika independentearen eta gure hizkuntzaren ofizialtasunaren alde borrokatzen jarraitu behar dugu. Historiak Sota, Irala, Bilbao eta beste asko ahaztu egin baditu, ez da izan euren lanaren txikitasunagatik, baizik eta oraindik ez diogulako behar bezala begiratu euskal erbestearen historiari.
Irala, Villanueva, artzai bat, Sota eta John Archabal. Jose Villanueva Collection, BMCC eta “Viaje a Idaho 1938” (Pamiela)
Idahoko koaderno hauek garaiko euskal diasporaren erretratu bizia dira. Ia etnografikoak direla esango nuke, ezta? Bai, ados nago erabat baieztapenarekin. Koadernoek eguneroko bizitzaren maila xehea jasotzen dute, artzainen izaera isila, ostatuak, dantzaldiak, bilerak, diru bilketak, hizkuntza arazoak, mesfidantzak eta elkartasun keinuak. Harremanen, keinu txikien eta tentsio sotilen kronika da. Horregatik dira etnografikoak, komunitate baten barne logika erakusten dutelako, kanpotik epaitu gabe baina barrutik behatuz, artxibo ofizialek edo adierazpen politikoek inoiz jasotzen ez duten moduan. Era berean, balio handia dute diasporaren barne aniztasuna agerian uzten dutelako. Testuak ez du komunitate idealizatu edo homogeneo bat marrazten; aitzitik, axolagabetasuna, beldurra, nazionalismoarekiko distantzia eta interes pragmatikoak agertzen dira. Jon Bilbaoren gutunetan jasotzen den bezala, Basque mood-a neurtzeko ahaleginak huts egiten du hasieran, eta horrek erakusten du diaspora ez dela automatikoki politizatua edo kontzientziatua. Ikuspegi horrek balio historiko handia du, mitifikazioaren aurkako lekukotasuna delako.
Koadernoek sortze prozesu instituzionala barrutik erakusten dute, ordezkariordetza nola sortu zen, nola bilatu ziren aliatuak (amerikarrak barne), nola antolatu ziren komiteak, eta nola hautsi zen dena faktore geopolitikoengatik. Hau guztia mikrohistoriaren ikuspegitik emanda dago, eta horrek aparteko balioa ematen dio, egitura handien (1936ko Gerra, Bigarren Mundu Gerra, faxismoa) eragina pertsona zehatzen bizitzetan nola gauzatzen den ikusten baitugu. Azkenik, idazkiak balio etiko eta memoriala du. Porrota aitortzen da, etsipena ageri da, baina baita duintasun intelektuala eta jarraitzeko borondatea ere.
Amaia Ereñaga
