
Kanoiak armarrian
Antzuola bere udal-armarriaren sinboloen inguruko eztabaida irekia izaten ari da egun
hauetan. Duela mendeak, Bergaratik banandu zenean, Antzuolak Gipuzkoatik hartu zuen
armarria, eta hartan, historiaren egoerak direla eta, Belateko batailako kanoiak ageri
ziren ikur nabarmen gisa. Gaztelako erreginak, Joana Eroak, 1513an emanak ziren.
36ko gerra bitartean, Jose Antonio Agirrek kanoi hauek kentzeko erabakia hartu zuen,
1512ko Nafarroaren independentziaren galerari erreferentzia egiten baitzioten, alegia,
euskal porrot bat eta kanpoko menperatze bat. Eta Trantsizioan (1979) Gipuzkoako Batzar
Nagusiek ezabatze hau behin betikoa egin zuten. Gaur Gipuzkoak hiru haginen irudia
erabili du itsaso baten gainean.
Inertziaz, eta esanahiaren gaineko ezjakintasunaz, seguru asko, Antzuolako armarria
antzinako modu hartan ailegatu da gugana, nafar armadari kendutako kanoien
presentziarekin, gaztelar erreginak eman zion ohorearekin. Jakina, nafar ikuspegitik
pozoitutako ohorea. Sari haren helburua argia da. Gaztelak Gipuzkoa konkistatu bazuen
1200. urtean, eta Nafarroatik bereizi (bere jatorrizko estatutik banandu), 1512ko bi
lurraldeen gaineko inbasioarekin, hizkuntz bereko eta kultura bereko gizataldea elkartu
zen berriz, nahiz eta aginte arrotz beraren (etsaiaren?) menpe izan. Ohorea emate hura
amarrua zen gipuzkoarren Belateko parte-hartzea iseka mailan uzteko. Iraina zen. Eta non
eta Gipuzkoako ikur nagusienean. Laido hori begi-bistan, Gaztelak herrialde senideen
artean zatiketa eta gorrotoa sustatu zezakeen.
Eztabaida orain Antzuolan ebazten ari da, nahiz eta txikiagoa eta garrantzi praktiko
askorik gabekoa dirudien, hausnarketa sakon batera garamatza. Orain dela egun batzuk,
BERRIAri emandako elkarrizketa batean, Floren Aoiz historialariak esan zuen armarri honek
gure herriaren memoria historikoaren gabezia erakusten duela. Eta egia dio.
Egiazko adibide batek kontu honen garrantzia ulertzen lagundu diezaguke. 40 urtez ospatu
dugu uztailaren 18a, Francoren Nazio Altxamenduaren data. Frankismoan hazi ginenentzat,
festa nagusia zen, desfileak, diskurtsoak, lanik gabeko eguna eta aparteko ordainsaria.
Baina Franco hil zenean Trantsizio famatua hasi zen, eta uztailaren 18ko jaia desagertu
zen. Ospatzeari utzi genion; onez onean. Zergatik? Erraza da. Onartezina zelako, eta
memoria historikoa bazelako.
Zergatik hartzen dira kontuan memoria tokiak espainiar antolakuntza sinbolikoan eta ez
euskal gizartearentzat? Erantzuna, lehenbizi, historiaren beraren gaineko ezjakintasuna
da. Baina baita gutxiagotasun-konplexu larri batengatik ere. Honek autoestimazio falta
erakusten du, eratzen gaituenarenganako mespretxua; gureak gutxiago balioko balu bezala,
gizartearen soziabilitaterako gurea pisu gutxiagoko memoria balitz bezala.
Dena dela, bada bigarren eztabaida bat gogoeta honen azpian dena, eta, Antzuolako kanoien
bitartez guztiok hartzen gaituena. Gai hauek planteatzen direnean kapitulu urrunez ari
garela esan liteke, galduak historian, joandako ura, nostalgia. Alabaina, uztailaren 18ko
jaia desagerraraztea ez zen 1936an izan, 1976an baizik. Ez zen iraganeko agendako gaia,
oraineko debatea baino, gaurkotasun handikoa.
Nola eraikiko zuten, bada, Trantsizioaren aldamioak -Konstituzioa, alderdien sistema,
integrazioa Europan…- zume horiekin? Nola aurkeztuko zuten Estatu berria -demokratiko
eta moderno izateko asmoarekin- oztopo sinboliko hori nortasun ikur izanik? Nola eskatu
gizarteari legalitatearekiko errespetua estatu kolpea goresten duen festa batekin? Nola
lortu gizarte kohesioa gerra hasi zuen data bat goraipatuz? Nola hartu legezkotzat
erakunde berriak legitimotasun ezaren zutoihal horrekin?…
Ikusten denez memoria eztabaida oinarrizkoa da, gaurkotasunezkoa. Memoria historikoa
gizarte batek bere buruari egiten dion begirada da. Hala ere, arazoa da guk ez dugula
gure gizarteaz oldozten. Beste batzuek egiten dute gure partez. Eta horrela onartzen
badugu, halakoa izango da gure etorkizuna.
Un escudo cañón
Antzuola celebra en estos días un debate abierto en torno a los símbolos de su escudo
municipal. Hace siglos, cuando se independizó de Bergara, Antzuola tomó prestado de
Gipuzkoa el escudo en el que, por circunstancias de la historia, aparecían como motivo
destacado los cañones de la batalla de Belate. La reina de Castilla, Juana la loca, se
los otorgó en 1513.
Durante la guerra del 36, José Antonio Agirre ya tomó la decisión de suprimir estos
cañones, porque aludían a la pérdida de la independencia de Navarra en 1512, es decir,
una derrota vasca y una dominación exterior. Y en la época de la Transición (1979) las
Juntas Generales de Gipuzkoa decidieron definitivamente esta supresión. Hoy Gipuzkoa
utiliza como escudo la imagen de tres tejos sobre un fondo de mar.
Por inercia y, con certeza, por desconocimiento de su significado, el escudo de Antzuola
ha permanecido en su antigua expresión, con la presencia de los cañones arrebatados al
ejército navarro, el honor que le atribuyó la reina castellana. Obviamente, desde la
perspectiva navarra, un honor envenenado. El objetivo de aquel galardón está claro. Si
bien Castilla conquistó Gipuzkoa en 1200, y la desgajó de Navarra, su Estado original,
con la invasión de 1512 ambos territorios, de lengua común, misma cultura, misma
población, volvían a unificarse, aunque fuera bajo la tutela de una autoridad (¿un
enemigo?) común. La concesión del honor era una estratagema para elevar la intervención
guipuzcoana en Belate a la categoría de burla. Era una afrenta. Y nada menos que en el
símbolo de Gipuzkoa por excelencia. Con ese agravio a la vista, Castilla podía fomentar
el odio y la división entre poblaciones hermanas.
El debate que ahora se dirime en Antzuola, aunque parece menor y sin demasiada relevancia
práctica, sí conlleva una reflexión profunda. Hace unos días, en una entrevista concedida
a Berria, el historiador Floren Aoiz narraba que este escudo revela la falta de memoria
histórica de nuestro pueblo. No le falta razón.
Un ejemplo real nos puede ayudar a entender la importancia de este asunto. Durante
cuarenta años hemos celebrado el 18 de julio, la fecha del Alzamiento Nacional de Franco.
Para los que crecimos en el franquismo, era una fiesta principal, con desfiles,
discursos, jornada sin trabajo y paga extra. Sin embargo, cuando Franco murió y se inició
la famosa Transición, la fiesta del 18 de julio desapareció. Se dejó de celebrar; por las
buenas. ¿Por qué? Es sencillo. Porque era impresentable, y había memoria histórica.
¿Por qué los lugares de memoria se tienen en cuenta a la hora de la organización
simbólica española, y no para la sociedad vasca? La respuesta, en primer lugar, es ese
desconocimiento de la propia historia. Pero también por un grave complejo de
inferioridad. Ello demuestra una falta de autoestima, un claro desprecio a lo que nos
constituye; como si lo nuestro valiera menos, como si la nuestra fuese una memoria menos
importante para la sociabilidad.
Sin embargo, hay un segundo debate que subyace en esta reflexión, y que, a través de los
cañones de Antzuola, nos alcanza a todos. Se diría que cuando se plantean estos temas nos
estamos refiriendo a capítulos lejanos, perdidos, de agua pasada y nostalgia. No
obstante, la supresión de la fiesta del 18 de julio no se dio en 1936, sino en 1976. No
era un tema de agenda del pasado pretérito, sino un debate del presente, de plena
actualidad.
¿Cómo iban a construir el andamiaje de la Transición -Constitución, sistema de partidos,
integración en Europa…- con esos mimbres? ¿Cómo iban a presentar el nuevo Estado, con
pretensiones de democrático, moderno y demás, con esa rémora simbólica como seña de
identidad? ¿Cómo exigir a la población respeto a la legalidad con una fiesta que exalta
el golpe de Estado? ¿Cómo conseguir cohesión social con la ostentación de una fecha que
inició la guerra? ¿Cómo legitimar las nuevas instituciones con ese estandarte central de
ilegitimidad?…
Como se ve, el debate de la memoria es central, de una actualidad absoluta. La memoria
histórica es la mirada que una sociedad dirige a sí misma. Sin embargo, el problema es
que nosotros no pensamos nuestra propia sociedad. Otros la piensan por nosotros. Y si lo
aceptamos, así será el futuro que nos construirán







