Axolagabekeriaren indarkeria.
Trebiñuk, beste leku gutxik bezala, erakusten ditu denboraren poderioz ia ikusezin bihurtu den axolagabekeria instituzionalaren ondorioak. Administrazio-anomalia gisa hasi zena eguneroko zauri bilakatu da han bizi direnentzat, premia larrien eta aurrez aurre begiratzeari uko egiten dion politikaren artean harrapatuta. Eztabaida territorialak beste lehentasunezko gai batzuek baztertu dituztela dirudien une honetan, enklabeak inoiz iristen ez diren erantzunen zain jarraitzen du, zaratarik egiten ez duen baina egunero goibeltzen duen abandonu isil batean murgilduta.
Zurbitu, Trebiñuko konterrian. Arg: Wikimedia
Urte luzez, euskal politikak zenbait eztabaida bazterretara eraman ditu, ia oharkabean. Lurraldetasuna, garai batean eztabaida publikoaren erdigunean egon zena, pixkanaka lausotu da eguneroko premien artean: etxebizitza, lan-prekariotasuna, trantsizio energetikoa, digitalizazioa, osasun mentala. Zalantzarik gabe, premiazko gaiak dira, baina haien presentzia etengabeak ondorio bat ekarri du: identitateari, historiari edo lurraldeari lotutako eztabaidak gainditutako iraganekoak direlako sentsazioa, eztabaida horiek politika beste era batera egituratzen zen garai batekoak izatearen oroitzapena. Gaur egungo giro horretan, Trebiñuko auzia oroimenaren bazter ilun batera erori da, bigarren mailako kontu balitz bezala, administrazio-hondar huts bat balitz bezala. Baina han bizi direnentzat, ahanztura hori ez da abstrakzio bat: eguneroko esperientzia da, zabalik dagoen zauri bat, etengabe odolusten jarraitzen duena.
Trebiñuren abandonua ez da administratiboa bakarrik; emozionala, sinbolikoa eta politikoa ere bada. Barrendegiko biztanleak linbo instituzional batean bizi dira, hamarkadek “normalizatu” duten egoera batean. Hain ohiko paisaia bihurtu da, ezen jada ia inork ez baitio begiratzen. Baina arazo bat normalizatzeak ez du esan nahi konpondu denik. Alderantziz: larriagotu egiten du. Izan ere, gatazka bat ikusezin bihurtzen denean, titularrak sortzeari uzten dionean, kanpaina-diskurtsoetan edo programa politikoetan agertzen ez denean, gertatzen dena da erantzukizun politikoa desaktibatzen dela. Eta erantzukizun politikorik gabe ez dago aldaketarik.
Trebiñun bizi direnek ondo dakite. Badakite inorentzat ez direla lehentasuna. Badakite beren eguneroko errealitatea ez datorrela bat indarrean dauden marko administratiboekin, baina ezta aldaketa bultzatzeko gai diren gobernuen lehentasunekin ere. Badakite, tertulia edo eztabaida parlamentario batean barrendegia aipatzen den bakoitzean, ia beti kuriositate historiko gisa agertzen dela, Estatuaren konplexutasun territoriala ilustratzeko adibide gisa. Baina oso gutxitan aipatzen da Trebiñu zer den benetan eta nola bizi den bertan: hau da, aukeratu ez duten anomalia baten ondorioetatik eratorritako behar zehatzak, oso zehatzak, dituzten pertsonak bizi diren lurralde bat.
Sufrimendu horrek forma oso zehatzak hartzen ditu. Eguneroko bizitzaren logika geografikoari beti erantzuten ez dioten zerbitzuen mende egotearen frustrazioa dago. Bestalde, isolamendu sentsazioa dago, herritarren ongizatea zaindu beharko luketen erakundeak urrun daudenean, fisikoki eta sinbolikoki. Halaber, ezintasuna dago, egunerokotasunari eragiten dioten erabakiak enklabearen errealitatea ezagutzen ez duten bulegoetan hartzen direla ikustean. Eta, batez ere, ahaztuta sentitzearen zauria dago: urtez urte, haien egoera agenda poltikoan agertzen ez dela egiaztatzea, une jakin batzuetan izan ezik, ia beti tentsio identitario zabalagoei lotuta.
Ahanztura horrek min egiten du. Min egiten du mezu argi bat helarazten duelako: Trebiñun bizitzea gutxiago balio duela. Haien ongizatea itxaron dezakeela. Arabarekin duten integrazio funtzionala —ekonomikoa, soziala, sanitarioa, hezkuntzakoa— ez dela nahikoa erakundeek arazoaren muinari heltzeko. Eta min egiten du, halaber, “identitate-gaiak jada ez zaizkiola inori interesatzen” entzuten denean, Trebiñuko egoerak arreta merezi ez duela esaten ari delako. Identitatea kapritxo bat balitz bezala, luxu bat, eztabaida baztergarria. Baina administrazio?mugak eguneroko errealitatearekin talka egiten duen lurralde batean bizi direnentzat, identitatea ez da eztabaida abstraktu bat: eskubideen, aitortzaren eta duintasunaren kontua da.
Politikak, ordea, hara begiratzeari uko egin diola dirudi. Ez arazoa ezagutzen ez duelako, deserosotzat jotzen duen meloi bat ireki nahi ez duelako baizik. Egonkortasun instituzionala ia gauza guztien gainetik baloratzen den testuinguru batean, Trebiñu inork kudeatu nahi ez dituen tirabirak, tentsioak edo erreklamazioak sor ditzakeen gai gisa ikusten da. Eta horrela, enklabea izozte historiko moduko batean harrapatuta geratzen da: ez da erabat integratzen Araban, ez da egokitzen bere administrazioa errealitate sozialera, eta ez da biztanleriari bere etorkizuna erabakitzeko aukera emango liokeen partaidetza-prozesu bat irekitzen. Denak berdin dirau, ez nolabait funtzionatzen duelako, baizik eta hori aldatzeak borondate politikoa eskatzen duelako, eta borondate hori ez da inondik inora agertzen.
Kalkulatutako anbiguotasun horren guztiaren emaitza: abandonu isila. Ez da abandonu eskandalagarri, ikusgarri, dramatikoa. Abandonu ia burokratikoa da, sotila, eta agerian geratzen da: aurrerapenik ezean, eztabaidarik ezean, aitzakia teknikoen errepikapenean, denbora igaro arren ezer mugitzen ez den sentsazioan. Zuhurtziaz, egonkortasunez eta “ez da unea” esaldiaz mozorrotutako abandonua da. Baina han bizi direnentzat, momentua ez da inoiz iristen. Eta itxaronaldi mugagabe hori indarkeria instituzionalaren forma bihurtzen da: axolagabekeriaren indarkeria. Ez da oihu egiten duen indarkeria; isilean egiten du mina, egunerokoan, inork ikusi nahi ez duen moduan.
Trebiñu, alde horretatik, ispilu deserosoa da. Erakusten du politikak zenbateraino ahantz dezakeen komunitate bat bere lehentasunekin bat ez datorrenean. Erakusten du ongizateari, aurrerapenari edo modernizazioari buruzko diskurtsoek kanpoan utz ditzaketela oinordetzan jasotako esparru administratiboekin bat ez datozen egoeretan bizi direnak. Erakusten du, halaber, lurraldetasuna ez dela iraganeko eztabaida bat, baizik eta gaurko gai bat, milaka pertsonaren bizi-kalitatean, nortasunean eta aitortzan eragina duena.
Agian horregatik egiten du hainbeste min “gai hauek jada ez dutela axola” entzuteak. Izan ere, hau esaten dutenek ez dute ikusten —edo ez dute ikusi nahi— Trebiñuren atzean oraindik zain dagoen komunitate bat dagoela. Oraindik ere entzuna izateko eskatzen jarraitzen duela. Oraindik ere, arrazoi historiko, politiko eta administratiboengatik, inor konpontzen ausartzen ez den linbo batean harrapatuta geratu den lurralde batean bizitzen jarraitzen duela. Eta itxaronaldi horrek jarraitzen duen bitartean, politikak beste aldera begiratzen duen bitartean, abandonuak hazten jarraituko du, isilik baina sakon, denborarekin zabaltzen den arrakala baten moduan.
Trebiñu ez da bigarren mailako auzia, ezta iraganeko arrasto deseroso bat ere. Herrialde honen mapa politiko eta gizatiarrean zabalik dagoen zauria da, komunitate bat erabakitzen dutenen ikuseremutik kanpo geratzen denean gertatzen denaren oroigarri. Abandonu horren sakontasuna aitortu ez den bitartean, eztabaida publikoan bere tokia berreskuratu ez den bitartean eta bertako herritarren ahotsak benetan entzunak ez diren bitartean, Trebiñuk axolagabekeriaren indarkeria isilaren sinbolo izaten jarraituko du. Eta axolagabekeria hori gainditzen ez bada, gero eta handiagoa izango da politikaren eta bizitza errealaren arteko arrakala, Trebiñu —eta han bizi direnak— inork onartu beharko ez lukeen limbo batean harrapatuta utziz.
Zuzeu
