Hiru zatietan banandua egon da egun Gipuzkoa Espainiako probintzia dena. Hiru lurralde ezberdinetan. Urte asko pasa dira Ipuzkoa, eta ez Gipuzkoa, lehendabiziz izena idatzia azaldu zenetik. Mila urte, 1025an izan baitzen. Beraz, urte gutxi barru urtemuga antolatzeko lehenengo ahaleginak azalduko dira.
Garaiko Ipuzkoa, edo Gipuzkoa nahi ezkero, ez da gaur egun ezagutzen dugun herrialdea, beste bat baizik. Lurralde horren eremuaren zabalera eztabaidagarria da. Mugak ez zituelako. Karmelo Etxegaraien aburuz, euskararen euskalkien arabera, gipuzkeraz hitz egiten den lurraldea zen. Jakina denez, hiru euskalki erabiltzen dira egungo Gipuzkoan: goiko-nafarra, bizkaiera eta gipuzkera.
Manex Goietxenek Lapurdiko historiaren hausnarketa egin ondoren, lapurtarraren lurraldea zehazten du eta horren ondorioz, egun Frantziaren administrazioaren pean dagoen herrialdea, XI mendean Donostiaraino zabaltzen zen. Beraz, Ipuzkoa Donostiatik edo Pasaiatik hasten zen, Aralar mendikaterantz.
Serapio Mugikak elizbarrutiko mugak aukeratzen ditu Ipuzkoaren lurraldeari buruzko interpretazioa emateko. Orain dela gutxi arte, Hondarribiko artzapezgoa (Oarsoaldea) Baionako apezpikutzaren esku zegoen. Gipuzkoakoa (Pasaiatik Zumarragaraino) Iruñeko apezpikutzaren pean eta Lenitzeko artzapezgoa, gehi Elgoibar eta Oñatiko bikariotza eta Astigarribiako San Andres eliza (Antzuolatik Eibarrera) Calahorrako elizbarrutiaren esku.
Haratago joaten da Serapio Mugika. Haren ustez, elizbarrutiko banaketa Estrabonek aipatutako tribuekin lotuta egon zitekeen. Baskoiak, Barduloak eta Karistioak. Horren harira, Gipuzkoako armarrian irakur daiteke honako leloa: “Fidelissima Vardulia nunquam superata”. Egun, eta Xabier Peñalverreri esker, jakin badakigu Estrabonek aipatutako marrak edo zerrendak ez dira zuzenak. Garaiko Euskal Herriaren tribuak marra horizontaletan bizi baitziren eta ez bertikaletan.
Deigarria da Gipuzkoako historiari buruz dagoen informazioa. Adituen arabera, Paleolitikoaz edo Eneolotikoaz argitasun gehiago dago, Erdi Aroaz baino. XIII eta XIV. mendean hasten da Gipuzkoako historia idatzia, edo testuetan Gipuzkoari buruz azaltzen diren lehenengo aipamenak.
Ordura arte oso gutxi. 1025an, hain zuzen ere, Gartzea Aznarrek («et sub ipso Senior Garsia Acenariz de Ipuscua”) Altzoko Olazabal monasterioa San Juan de la Peñako abadeari ematen dio, Antso Handia Nafarroako erregea zelarik. Preseski, Jakatik gertu aurki daiteken monasterioa da, San Juan de la Peñan eta bertan gordetzen dira Ipuzkoaren aipamen idatzi horiek.
1048an “Ipuccha” izenez bigarren aldiz azalduko da herrialdearen izena. Hirugarrena urte bat beranduago eta laugarrena 1059an. Guztiak San Juan de la Peñaren eskuizkribuan azaldu dira. Hortik aurrera, hurrengo aipamenak ez dira zehatzagoak izango: toponimoetan, pertsonai ospetsuen deskribapenetan, elizetako gorabeheretan…
Nafarroako barrutia zen Ipuzkoa. Eta izena lehendabizikoz azaldu zenean, orain arte dakigunaren arabera, bakarra. Ehun urte baino gehiago pasako dira Aitzorrotz barrutia (Eskoriatzako gazteluaren inguruan. Egun Dorleta baseliza dagoen tokian zegoen gotorlekua) azaldu arte eta beranduago Donostialdekoa, Gaztelako konkista bortitzaren bezperetan. Ipuzkoa horren populazioa oso eskasa zen eta hiriburu bat izatekotan Getaria izango litzateke.
1397an Gipuzkoako Ermandadea sortuko da eta 1845tik aurrera Oñatiko jaurerriak Gipuzkoarekin batera egingo zuen ibilbide politikoa. Egoera horri azken tanta gehituko bagenioke emaitza ikusgarria lortuko genuke: Landarbaso errepublika 1925 arte subiranoa izan zen. Beraz, egungo Gipuzkoaren eremuak ez du oraindik ehun urte bete.
Gaztelako konkista 1200an emango da. Ezaguna da Gasteizko bizilagunen zortzi hilabeteko borrokaldia eta egungo Gipuzkoan zeundeten nafar gazteluko egoera, konkistatzaileen aurka, hain zuzen ere: Aitzorrotz (Eskoriatza), Donostia, Hondarribia, Beloaga (Oiartzun), Ausako (Zaldibia), Jentilbaratza (Ataun)…
Hondakin arkeologikoek diotenez, gaztelau eta Ipuzkoako nafarren arteko gatazkek Aizorrotzen eta Mendikuten (Albiztur) utzi dituzte aztarnak. Beste motakoek (idatziak) diote Donostiako, Hondarribikoa eta Beloagakoa parte hartu zutela arrotzaren aurkako borrokan. Hiru gaztelu horien burua, Joan Bidaurre, Nafarroako erregearen eskerrak jasoko ditu.
Esan bezala, 1397an Gaztelak Gipuzkoa osatuko du, 25 hiribildu, hiru alkatetza nagusi (Saiaz, Areria eta Aiztondo) eta Oiartzun eta Lenitz bailarekin. 1583an idatzi zen Gipuzkoako Forua eta 1696an “probintzia” titulua jasoko du, Espainiako lehena.
Gipuzkoaren eranstea
Espainiako historiografia gehiena Gaztelako erregearen aldekoa da. Alfontso VIII.k konkista eman ondoren honako testua gehitu zion hark idatzitako bati: «in tota Castella et in Toleto et in Extremadura et in Alava et in Bizcaya et in Ypuzqua et in Sancto Sebastiano». Gaztelako erresumaren eremua. Bistan da konkista bortitza izan zela. Gipuzkoako Batzar Nagusiek atxikimenduaren dokumentuen bila ari ziren, eten gabe. XVII. mendean 40.000 dukat ematen zituzten dokumentu horren truke. Eta azaldu behar zena azaldu zen. Zestoan egindako Batzar Nagusietan faltsua zela erabaki zuten. Ordutik ez du inork atxikimendua aurkitu eta, bide batez aurkeztu. Sariaren eskaintza jarraitzen du.
