Espainiako eskuinaren azken urteetako diskurtso politikoa ez da iritzi gogorren segida, ez da polemika puntualen metaketa, ezta gobernu baten aurkako kritika bortitza ere. Sakonago begiratuta, Aznarrek, FAESek eta eskuin mediatikoak sustatutako identitate-aparatu baten berraktibazioa da, eta aparatu hori ezin da ulertu Christiane Stallaert antropologo flandiarraren lan genealogikoa kontuan hartu gabe. Stallaertek erakutsi zuen Espainiako estatu modernoaren identitate-egitura ez dela tradizio folkloriko baten hondarra, baizik eta odol garbitasun aparatuaren mutazio historikoa: purutasunaren logika, nahastearen beldurra eta jatorriaren sakralizazioa eguneratu diren egitura sakon bat.
Stallaertek berak dioenez, “nazio espainiarraren kontzeptua odol-garbitasunaren aparatuaren jarraipenean eraiki da, ez herritartasunaren kontratuan”. Haren hiru kontzeptu nagusiek —odol garbitasun aparatua, melankolia nazionala eta purutasun-ideologiaren mekanismoak— osatzen dute Espainiako nazionalismo esentzialistaren aparatu sakona. Ez dira iraganeko hondar arkaikoak: gaur egungo tentsio politikoen azpian dabilen mekanismo afektibo-genealogikoa dira, eta aukera ematen dute Aznarren dramatizazioa, Rajoyren esentzialismo moderatua eta eskuin garaikidearen mutazio afektiboak egitura bakar baten barnean ulertzeko.
1-Odol garbitasuna: egitura historikoa eta eguneratze genealogikoa
Odol garbitasunaren aparatua ezin da iraganeko kuriositate arkaiko gisa aurkeztu; eguneratu beharra dago, bestela irakurleak ez luke ulertuko gaur egungo eskuin espainolak nola aktibatzen duen egitura sakon bera beste forma batean. Eguneratze genealogikoak erakusten du aparatu historikoaren logika ez dela desagertu, baizik eta transposizio politiko baten bidez eguneratu dela: odol garbitasuna –> identitate garbitasuna, garbitasun biologikoa –> garbitasun politikoa, nahaste genealogikoa –> nahaste politikoa
Hau da gaur egungo eskuin espainolak erabiltzen duen aparatuaren oinarria: garbitasunaren logika ez da jada odolaren inguruan artikulatzen, baizik eta identitatearen inguruan. Horregatik Rajoyren esaldia —“Francia altísimo nivel… eso sí, sin franceses”— ez da esaldi arina: nahastearen figura markatzen du, eta nahastea garbitasunaren galera gisa.
Eguneratze politiko-diskurtsiboak erakusten du aparatua ez dela soilik eguneratu: migrazio diskurtsibo bat egin du. Historikoki unibertsitate, eliza eta administrazio estatutuetan agertzen zen egitura gaur egun hedabideetan, diskurtso politikoetan eta aparatu mediatikoan agertzen da. Feijóoren legalismoan, Ayusoren populismo kulturalean eta Abascalen militarizazio identitarioan aparatu sakon bera ageri da: formak aldatzen dira, baina egitura sakonaren erritmoa mantentzen da.
2-Melankolia nazionala: iragan garbiaren mamua
Aparatu horren ondorio afektibo nagusia da Stallaertek deskribatzen duen melankolia nazionala. Espainiako nazionalismoak iragan garbi bat irudikatzen du —homogeneoa, purua, nahasterik gabea— eta iragan horren galera sentitzen du. Melankolia ez da nostalgia arrunta: iragan garbiaren mamu politikoa da, eta mamu horrek sortzen du nahastearen beldurra.
Horregatik Aznarrek ez du egoera politikoa deskribatzen: dramatizatzen du. “Espainia desegiten ari da”, “kolpea”, “traizioa”: lexiko horiek melankolia nazionalaren afektu politikoa dira, iragan garbiaren fantasma aktibatzen dutenak eta nahastearen beldurra pizten dutenak.
3-Garbitasun-ideologiaren mekanismoak: sakralizazioaren mutazioa
Garbitasun-aparatuaren eguneratze genealogikoak erakusten du egitura sakonak mutazio sakralizatzaile bat egin duela: garbitasunaren logika ez da jada identitatearen antolaketa hutsa; jatorria bera bihurtu da kategoria sakratu, ikutuezin, kritikatik kanpo. Sakralizazioak aparatua blindatzen du: jatorria ez da historia, dogma da; nahastea ez da aldaketa, profanazioa; heterogeneotasuna ez da pluralitatea, mehatxua.
Iragan garbia transzendentzia politikoaren iturri bihurtzen da: jatorri sakratuaren kontakizunak galera sentituaren nostalgia eta nahastearen beldurra elikatzen ditu. Horrek garbitasuna kategoria politikoa izatetik kategoria moral-transzendente izatera eramaten du, eta moralizazio horrek nahastearen kriminalizazioa legitimatu eta mito genealogikoa eguneroko diskurtsoan txertatzen du.
Azken batean, sakralizazioa da aparatu sakonaren mutazio operatibo berriena: jatorria sakratu bihurtzen denean, aparatuaren indar afektibo-politikoa biderkatzen da, eta Espainiako nazionalismo esentzialistak ez du soilik garbitasuna defendatzen —jatorriaren sakralizazioa ere eraikitzen du, tentsio politikoak elikatzeko.
4-Mutazio afektiboak: aparatu sakonaren eguneratze politiko-diskurtsiboa
Egitura sakona argituta, haren eguneratze afektiboak agertzen dira: aparatuaren forma garaikideak. Aznarren diskurtsoa aparatu sakonaren berraktibazio dramatikoa da: estatuaren sakralizazioa, nahastearen kriminalizazioa, etsaiaren genealogizazioa eta iragan garbiaren nostalgia. Rajoyren diskurtsoa aparatu sakonaren normalizazio esentzialista da: garbitasun genealogikoa tonu moderatuan txertatzen du, eta nahastearen beldurra modu arinagoan aktibatzen du.
Mutazio garaikideek aparatu sakon bera hiru forma afektibo desberdinetan aplikatzen dute: Feijóok garbitasun juridikoa aktibatzen du, Ayusok garbitasun kulturala, Abascalek garbitasun zibilizazionala.
Mutazioak askotarikoak dira, baina aparatu sakonaren arnasa bera da: garbitasunaren defentsa afektibo-politikoa.
5-Euskal Herria aparatu sakonaren barruan: mehatxu ontologikoa
Aparatu sakon horren barruan Euskal Herriak ez du oposizio politikoaren posizioa: mehatxu ontologikoa da. Ez da eskumen-gatazka bat, ez da plurinazionaltasunaren eztabaida teknikoa: heterogeneotasunaren presentzia bera da aparatu sakralizatzailearen kontrako elementu genealogikoa.
Horregatik, autogobernua garbitasun nazionalaren aurkako arriskua da, nazio-aniztasuna estatuaren sakralizazioaren desegitea da, independentismoa etsai genealogikoa da.
Ondorioak argiak dira: autogobernuaren aurkako presio sistemikoa, nazio-aniztasunaren delegitimazioa, independentismoaren kriminalizazio berritua eta tentsio sinbolikoaren igoera.
Epilogo laburra: aparatuaren itzalaren forma
Hori guztia kontuan hartuta, Stallaerten hiru kontzeptuek erakusten dute Espainiako eskuinaren aparatua ez dela diskurtso politiko bat: odol garbitasun aparatuaren mutazio modernoa da. Afektu nagusia ez da haserrea: melankolia nazionala da. Mekanismoak ez dira ideologikoak: garbitasun-ideologiaren egitura operatiboa dira.
Aparatu sakon baten aurrean gaude, eta aparatu horrek ez du amaierarik. Ez da iraganeko hondar arkaikoa; bizirik dago, eta bizirik egoteko modu berezia du: afektuen bidez, sinboloen bidez, jatorriaren fantasma sakratuaren bidez. Melankolia nazionalak arnasa ematen dio, garbitasun-logikak hezurdura, eta sakralizazioak blindadura.
Garbitasunaren logika ez da desagertu: forma berrietan itzultzen da, eguneroko tentsioen azpian dabilen korronte isil gisa. Futbolaren presio sinbolikoan, banderen eztabaidan, identitate-performantziaren exijentzia isilean… aparatuaren itzal luzea ageri da, eta itzal horrek erakusten du egitura sakonak ez duela atsedenik hartzen.
Genealogia ez da iraganaren azterketa: eguneroko tentsioen egitura sakonaren argiztapena da. Eta argiztapen horretan, aparatuaren itzal luzea ez da beldurra ematen duen zerbait: ulertzeko aukera da, egitura sakonaren aurrean posizio kritikoa hartzeko aukera.
Zuzeu
