Boekenbeurs 2020: Christiane Stallaert over ‘Het verdriet van Spanje’
“Errekonkistatik egia-osteraino: zergatik ez duen Espainiak nazio anitzen errealitatea onartzen”
Espainia ez da gaur egungo krisi politikoen ondorioz desegiten ari den Estatu bat. Arazoa askoz lehenagotik dator: bere nortasuna mitoetan eraiki izanaren zama historikoa da. Eta mitoetan eraikitako Estatu batek ezin du errealitate konplexu bat kudeatu. Ez du onartzen, ez du ulertzen eta, are gutxiago, ez du negoziatzen.
Hori da Christiane Stallaert historialari flandriarrak “Het verdriet van Spanje” (Espainiaren tristura) lanean erakusten duena: Espainiaren identitate ofiziala ez dela egitateetan oinarritzen, baizik eta kontakizun sakratuetan, iraganaren ukapenean eta barne-kolonialismoan. Espainiaren nortasun politikoa ez da egitate historikoen gainean eraiki, mito nazional sakratuen gainean baizik; eta mitoetan oinarritutako identitate batek ez dio lekurik uzten errealitate anitzari, ezta nazio anitzen existentzia politikoari ere.
Eta hori guztia ezin da ulertu Euskal Herria kontuan hartu gabe. Gure herriak Espainiarekin duen gatazka ez da “bizikidetza arazo” bat, ezta “sentimendu nazionalen talkaren” kontua ere. Arazoa da Espainiak bere burua mito historikoetan oinarritutako nazio bakar gisa irudikatzen duela, eta irudi horrek euskal nazioaren existentzia politikoa ukatzen duen egitura sortzen duela.
1- Errekonkista. Mito sakratu bat, egitura politiko bat
Stallaertek azaltzen duen Espainiaren identitate-ereduaren lehen zutabea Errekonkista da. Ez da gertakari historiko bat, ez da iraganeko pasarte bat: Espainiaren nortasunaren ardatz politikoa da. Kontakizun horrek ez du soilik iragana interpretatzen; identitate politiko binario bat sortzen du, gaur egun ere eraginkorra dena: kristauak eta “moroak”, “gurea” eta “haiena”.
Mito sakratu horrek gaur egun ere funtzionatzen du, eta ez soilik eskuin muturraren diskurtsoan. Hezkuntzan txertatuta dago, armadaren sinbologian berritzen da, eta Estatuaren diskurtso ofizialean errotuta dago. Horren adibide paradigmatikoa da Santiago Matamoros, Espainiaren iruditeria politiko-erlijiosoan funtsezko sinboloa. Irudi horrek nazioa erlijioarekin lotzen du eta Espainia “misio historiko” baten jabe gisa aurkezten du. Honek ondorio politiko argi bat du: Espainia ez da nazio zibila, nazio sakralizatua baizik; “Espainia betiereko”, “izaki bizi” gisa aurkezten den diskurtso esentzialista.
Diskurtso horrek mezu bakarra du: Espainia ezin da zatitu, ezin da negoziatu, ezin da berrasmatu. Horregatik da hain zaila Espainian nazio aniztasunaz hitz egitea, eta horregatik da hain erraza euskal edo katalan aldarrikapenak “arrisku nazional” gisa aurkeztea, nahiz eta demokratikoak eta legitimoak izan.
Errekonkista mito sakratu bihurtzen denean, eztabaida politikoa ez da egitateetan oinarritzen: moralizazioan oinarritzen da. Eta moralizazioak ez du lekurik ematen negoziazio politikorako. Horregatik, Errekonkista ez da historiaren kontua; egitura politikoaren oinarria da.
2- Ukazioaren estatua. Legenda beltza, memoria historikoa eta Espainiaren autokritika ezina
Espainiaren nortasun politikoa ez dago soilik mito heroikoetan eraikia; eraikuntza horren oinarrian ukazioa dago. Stallaertek bigarren zutabe gisa azaltzen du legenda beltza-ren ukapena, eta argi uzten du Espainiak ez duela bere iragan bortitza onartu. Hori ez da ahanztura: Estatu-estrategia da. Ukazioak boterea mantentzen du, eta botereak ukazioa behar du bere burua zalantzan jar ez dadin.
Legenda beltza ez da kanpotik etorritako propaganda; Espainiak bere buruari begiratzeko duen ezintasunaren sintoma da. Diskurtso horrek aukera ematen dio Estatuari bere iragan koloniala zuritzeko, frankismoaren krimenak lausotzeko eta kritika oro “eraso antiespañol” gisa markatzeko. Horrela, Espainiak bere burua beti biktima gisa aurkezten du, eta biktima-posizio horrek justifikatzen du egitura politikoaren inertzia.
Memoria historikoa ez da iraganaren inguruko eztabaida akademiko bat; boterearen egitura bera ukitzen du. Frankismoaren krimenak ez dira behar bezala ikertu, ez da egia-justizia-erreparazio prozesurik egon, eta Estatuak ez du bere erantzukizuna onartu. “Bi bandoen gerra” diskurtsoak biktimak eta borreroak maila berean jartzen ditu, eta horrek injustizia politikoa betikotzen du. Estatu batek ezin badu bere iraganari aurre egin, ezin du etorkizun demokratiko bat eraiki.
3- Barne-kolonialismoa. Espainiaren egitura sozialaren oinarria
Espainiaren identitate-ereduaren hirugarren zutabea barne-kolonialismoa da. Stallaertek dio Estatuaren egitura politiko eta ekonomikoa ez dela demokratizatu, eta horrek gaur egungo lurralde-desorekak eta botere-harremanak baldintzatzen dituela. Ez da irudi literario bat: Estatu-eredu baten funtzionamendu mekanismoa da. Pobrezia estrukturala ez da salbuespena, baizik eta antolaketa historiko baten emaitza. Extremaduraren, Andaluzia sakonaren edo Gaztela barrualdearen kasuak ez dira salbuespen geografikoak: ereduaren logika bera dira. Lur jabetza historikoa ia ukitu gabe mantendu da, nobleziaren boterea egiturazkoa da, eta nekazarien prekarietatea belaunaldiz belaunaldi erreproduzitu da.
Diskurtso identitarioak —“moroaren mamua”, Errekonkista, Espainiaren batasun sakratua— pobrezia estrukturala estaltzeko erabiltzen dira. Ez dira folklorea: kontrol sozialerako mekanismo politikoak dira. Espainiaren barne-kolonialismoa ez da metafora, egitura politiko bat da, eta egitura horrek ez du berdintasunik sortzen, ezta lurraldeen arteko errespeturik ere.
Barne-kolonialismoak bi ondorio nagusi ditu: batetik, lurralde zabalak pobrezian mantentzen ditu, eta bestetik, garapen ekonomiko eta sozial handiagoa duten lurraldeak —Euskal Herria kasu— susmopean jartzen ditu. Espainiaren logikan, garapen ekonomikoa ez da arrakasta sozialaren emaitza, baizik eta “pribilegio” baten seinale. Eta pribilegio hori ez da aitortzen, zigortu baizik.
Horregatik, barne-kolonialismoa ez da soilik Espainiaren egitura sozialaren oinarria; Euskal Herriaren aurkako diskurtso politikoaren oinarria ere bada. Espainiak ezin du onartu bere barne-desoreka historikoa, eta horregatik ezin du onartu Euskal Herriak bere bidea egin dezakeenik.
4- Egia-ostea. Elkarrizketa politikoaren desagerpena
Stallaertek laugarren zutabe gisa azpimarratzen du egia-ostea. Egitate historikoen ukapena, mito nazionalen berreraiketa, emozioetan oinarritutako diskurtsoak eta kritika politikoaren kriminalizazioa dira gaur egungo Espainiaren ezaugarri nagusiak. Egia-osteak ez du soilik errealitatea lausotzen; errealitatea ordezkatzen du.
Mito nazionalak berreraikitzen dira, egitate historikoak lausotzen dira eta emozioetan oinarritutako diskurtsoak nagusitzen dira. Horrek aukera ematen du kritika politikoa kriminalizatzeko eta oposizio politikoa “arrisku nazional” gisa markatzeko.
Egia-oste nazionalak ez du marko politiko egonkor eta partekatua ahalbidetzen. Elkarrizketa politikoa ezinezkoa da Espainiako mito sakratuak aldez aurretik aitortzen ez badira. Eta hori ez da elkarrizketa; menpekotasun diskurtsiboa da. Euskal Herriak ezin du bere etorkizuna egia-oste batean oinarritutako marko politiko baten menpe utzi.
5- Ondorioak Euskal Herriarentzat
Testuinguru honetan, ondorioak argiak dira. Lehenik eta behin, Espainiaren identitate-ereduak ez du euskal nazioa onartzen; mitoetan oinarritutako nazio bakarraren eredua ez da bateragarria euskal nazioarekin. Bigarrenik, Espainiaren egitura sozialak ez du berdintasunik sortzen; barne-kolonialismoa egiturazkoa da, eta Euskal Herriak bere eredu sozial eta ekonomikoa defendatu behar du. Hirugarrenik, egia-ostea nagusi den bitartean, gatazka politikoa ez da konponduko; Espainiak ez du autokritikarik onartzen, eta horrek ez du marko politiko egonkor bat sortzen. Laugarrenik, Euskal Herriak kontramodelo demokratiko eta sozial sendoa du: gizarte kohesioa, autogobernua eta hizkuntza politika arrakastatsuak gure indarguneak dira. Eta azkenik, Espainiaren krisi identitarioak euskal nazio-proiektuaren zilegitasuna indartzen du. Espainiaren egitura ez da aldatuko, eta Euskal Herriak bere bidea egin behar du.
Amaiera. Zergatik da funtsezkoa mito-eredua ulertzea
Espainiaren mito-eredua ulertzea ez da ariketa akademiko bat; gure etorkizun politikoa baldintzatzen duen egitura da. Estatu batek bere iragana ukatzen badu, bere mitoetan gotortzen bada eta bere identitatea sakralizatzen badu, ez dago marko politiko egonkor eta partekaturik eraikitzerik. Ez dago elkarrizketarik, ez dago negoziaziorik, ez dago errealitate anitzik onartzen duen proiekturik.
Horregatik, Euskal Herriak ezin du bere etorkizuna Espainiaren kontakizun faltsuaren menpe utzi. Gure kontakizuna, gure analisia, gure hizkuntza politikoa eta gure proiektua behar ditugu. Stallaerten liburuak ez du soilik Espainiaren iragana azaleratzen: gure etorkizun politikoaren gakoa erakusten du.
Eta gakoa argia da: mitoetan preso dagoen Estatu batek ezin dio lekurik eman gure herriari. Horregatik, gure bidea ausart eta irmo egin behar dugu, gure kontakizun propioa eta gure egia politikoa oinarri hartuta.
Zuzeu
