Michel Foucaulten lanak —bereziki Surveiller et punir, L’ordre du discours, La volonté de savoir— egitura teoriko sendoa eskaintzen du Iruña Veleiako auziaren konfigurazio diskurtsibo-politikoa ulertzeko. Foucaulten arabera, Iruña Veleiako auziak erakusten du egia ez dela datu objektiboen bilduma hutsa, ezta aurkikuntza teknikoen emaitza zuzena ere; egia da botere-harremanen, dispositiboen eta diskurtsoen arteko konfigurazio historiko baten ondorioa. Horregatik, Foucaulten egia-erregimenen teoria tresna bereziki egokia da auzi hau ulertzeko: haren bidez ikus daiteke nola aktibatzen diren dispositibo akademikoak, administratiboak eta juridikoak, nola sortzen diren subjektu-posizioak eta nola ezartzen den egia ofizial bat. Ikuspuntu horretatik, Iruña Veleiako auzia egia-ekoizpenaren laborategi sozial gisa interpreta daiteke. Auzi hori behar bezala kokatzeko, lehenik eta behin, Foucaulten egia-erregimenaren kontzeptua argitu behar da.
Zer da egia-erregimen bat?
Foucaultentzat, egia ez da aurkitzen den entitate bat; ekoizten den araubide bat da. Egia-erregimena da gizarte bakoitzak ezartzen duen konfigurazio diskurtsibo-instituzionala, zeinak zehazten baitu zer den zientifiko, zer den sinesgarri, zer den zilegi esatea eta, batez ere, nork hitz egin dezakeen egiaz. Hau da: egia-erregimena ez da egia-multzo bat, baizik eta egia ekoizteko eta zirkularazteko mekanismoen antolaketa historiko bat. Ez du deskribatzen zer den egia, baizik eta ezartzen du zer izan daitekeen egia.
Egia ez da boterearen kontrapuntua; boterearen efektua da. Botere-jakintza sareek ezartzen dute zer den egia eta zer ez, eta sare horiek ez dira neutroak: instituzioek, adituek eta diskurtsoek antolatzen dituzte. Horien artean kokatzen da “dispositiboa”: ez da tresna bat, baizik eta botere-jakintza sare bat, diskurtsoak, instituzioak, legeak, aditu-figura eta praktika materialak lotzen dituena, subjektuak eta egia-baldintzak ekoizteko.
Ikuspegi horretatik, Iruña Veleiako auzia ez da egiazkotasun teknikoaren inguruko gatazka hutsa (“grafitoak benetakoak ala faltsuak dira?”), baizik eta egia-ekoizpenaren mekanismoak (“nork eta nola ekoiztu du egia ofiziala?”) agerian uzten dituen kasu paradigmatikoa. Bestela esanda, egia ez da grafitoetan dagoen zerbait, botere-harremanen sare batek ekoiztutako emaitza baizik.
Iruña Veleia: egia-erregimen baten krisia
Aurkikuntzak publiko egin zirenean, lehen erreakzioak ez ziren gatazkatsuak izan: harridura eta jakin-mina nagusitu ziren. Baina laster, akademiaren barruan tentsio bat agertu zen: aurkikuntzek ez zuten bat egiten aurrez ezarritako marko epistemikoarekin. Marko hori ez zen soilik zientifikoa; egia-erregimen hegemonikoaren parte zen, eta haren barne-koherentzia arriskuan jartzen zuen.
Gizarte bakoitzak baditu bere aurrez ezarritako baldintzak: zer den posible, zer ezinezko, zer onargarri eta zer ez. Baldintza horiek ez dira naturazkoak; botere-jakintza sareek historikoki ekoiztutako mugak dira. Iruña Veleiako ostrakak ez ziren objektu arkeologiko hutsak: diskurtso hegemonikoaren mugak agerian uzten zituzten arrakalak ziren. Eta arrakala bat nahikoa da sistema oso bat dardarka jartzeko.
Hortik dator krisia: ez grafitoen edukitik, baizik eta egia-ekoizpenaren dispositiboak desorekatzeko duten gaitasunetik. Auzia ez zen datuen inguruko eztabaida; egia-erregimen hegemonikoaren egonkortasunari egindako interpelazio zuzena izan zen.
Egia-ekoizpenaren aparatuak lanean
2008ko txosten zientifikoak ez zuen datu-bilduma bat aurkeztu; egia-erregimen hegemonikoaren lehen artikulazioa izan zen. Diskurtso akademikoa ez da inoiz neutrala: botere-jakintza sareen arabera antolatzen da, eta haren bidez ezartzen da zer den “zientzia” eta zer ez. Txostenak ezarri zuen zer zen sinesgarri eta zer ez. Muga hori ez zen soilik datuetan oinarritu; diskurtso-erregimenaren egonkortasunean oinarritu zen.
Administrazioak interpretazio hori formalizatu zuen, eta komunikabideek narrazioa zabaldu zuten, kontatu beharrekoa kontatuz eta kontatu ez beharrekoa isilaraziz. Hedabideek ez zuten gezurrik asmatu; diskurtso-erregimenaren lehentasunak erreproduzitu zituzten: zer den garrantzitsu, zer den bigarren mailako, zer den ez-zilegi.
Hiru dispositibo horiek —akademikoa, administratiboa eta mediatikoa— ez ziren modu independentean jardun; egia ofiziala ekoizteko sare bakar baten moduan funtzionatu zuten. Akademiak markoa ezarri zuen, administrazioak arautu zuen eta komunikabideek sozialki zirkularazi zuten. Horrela osatu zen egia-erregimenaren lehen bertsio hegemonikoa: koherentea, autoritarioa eta alternatibak baztertzeko gaitasun handikoa.
Subjektuen eraikuntza: Eliseo Gil diskurtso-figura gisa
Foucaultentzat, botereak ez du soilik arautzen; subjektuak ekoizten ditu. Subjektua ez da aurrez existitzen duen entitatea, baizik eta dispositibo akademiko, juridiko eta mediatikoek sortzen duten posizio diskurtsiboa. Iruña Veleiako auzian ere hala izan zen: “aditu legitimo”, “zientzialari serio” eta “heterodoxo” bezalako figurak ez ziren gertakarien ondorio; botere-jakintza sarearen ekoizpenak izan ziren.
Dispositibo akademikoak “aditu legitimoaren” figura heroizatu zuen, eta, aldi berean, “heterodoxoa” arrisku diskurtsibo gisa markatu zuen: “pseudozientzia”, “iruzurgile”, “faltsutzaile”. Etiketa horiek ez dira deskribapenak; boterearen teknologia diskurtsiboak dira, eta haien bidez ezartzen da nor dagoen “zientziaren barruan” eta nor “kanpoan”.
Eliseo Gil ez zen faltsutzaile gisa aurkeztu; faltsutzaile gisa ekoiztu zuten. Subjektu-posizio hori ez zen datuen ondorio, dispositibo akademiko-administratiboaren funtzioa baizik: egia-erregimen hegemonikoaren mugak markatzea eta arriskua neutralizatzea. Horrela bihurtu zen Eliseo Gil diskurtso-figura: egia-erregimenaren barruan kokatutako subjektu disidente, eta, aldi berean, erregimen horren egonkortasuna berresteko beharrezko pieza.
Egia juridikoa: egia performatua
Foucaultentzat, epaiketak ez du egia bilatzen; egia juridikoa ekoizten du. Epaiketa ez da gertakarien egiaztapen mekanismo bat, botere-jakintza dispositibo baten funtzio performatiboa baizik: hitzak ez dira deskribapenak, ekintzak dira. “Frogatutzat jotzen da”, “zalantzarik ez dago”, “adituen arabera” bezalako formulak aginte-markatzaileak dira eta haien bidez ezartzen da zer hartu behar den egiazkotzat.
Horrela, egia juridiko-administratiboa ezarri zen: ostrakak faltsuak zirela, faltsutzea ezagutza modernoan oinarrituta egin zela, eta auzia itxitzat eman zitekeela. Egia hori ez zen egia materialaren ondorio; egia-ekoizpenaren dispositibo juridikoaren produktua izan zen. Epaiketak ez zuen egia aurkitu: egia bat ezarri zuen, eta ezarpen horrek ondorio sozial, politiko eta epistemikoak izan zituen.
Egia juridikoak, behin formalizatuta, dispositibo akademiko eta mediatikoetan eragin zuen berriro: interpretazio hegemonikoa sendotu zuen eta alternatibak ez-zilegi bihurtu zituen. Horrela itxi zen zirkulua: akademiak markoa ezarri zuen, administrazioak arautu zuen eta epaiketak egia ofizialaren azken forma performatu zuen.
Bazterketa epistemikoa: alternatibaren ez-existentziaren ekoizpena
Egia-erregimen hegemonikoak ez du alternatiba eztabaidatzen; ez-existentziaren eremura bidaltzen du. Bazterketa epistemikoa ez da kritikaren forma bat, ez da kontrako argudioen aurkezpena: diskurtso bat espaziotik kanpo ekoiztea da, hura ez-zilegi bihurtzea, eta, ondorioz, eztabaidagarria izateari uztea.
Iruña Veleiako aferan, ostraken egiazkotasuna defendatzen zuten ahotsak kritikatzeaz gain, zientzia-espaziotik kanpo kokatu ziren. Ez ziren “oker” edo “gutxiago sinesgarri” gisa markatu: “ez-zientifiko”, “pseudozientifiko” edo “arrisku diskurtsibo” gisa izendatuak izan ziren. Etiketa horiek ez dira balorazioak; botere-jakintza dispositiboaren mekanismoak dira, eta haien bidez ezartzen da zer galdera egin daitekeen eta zein galdera ez den zilegi.
Bazterketa epistemikoak ez du soilik diskurtso bat isilarazten; galdera bera ez-zilegi bihurtzen du. Horrela finkatzen da egia-erregimenaren muga: ez datuen arabera, baizik eta botere-jakintza sarearen arabera. Alternatiba ez da eztabaidatzen, ez da errefutatzen: desagerrarazi egiten da diskurtso-espaziotik.
Erresistentzia diskurtsiboa: egia-erregimenaren arrakalak
Foucaultentzat, botereak ez du inoiz espazio guztia betetzen; botere-harremanek beti sortzen dituzte arrakalak, eta arrakala horietan agertzen dira erresistentzia-formak. Erresistentzia da egia alternatibo bat proposatzea, eta, batez ere, egia-erregimenaren baldintzak berak zalantzan jartzea.
Iruña Veleiako auzian ere hala izan zen. Herritarren artean, komunitate zientifikoaren sektore batzuetan eta memoria kolektiboan kontra-diskurtso bat sortu zen. Kontra-diskurtso horren indarra ostraken egiazkotasuna defendatzean zegoen, baita egia-erregimen hegemonikoak ezarritako mugak agerian uztean ere: nork hitz egin dezakeen, zer galdera egin daitekeen eta zer den ez-zilegi. Beraz, erresistentzia diskurtsiboak ez zuen egia ofiziala ordezkatu; egia-ekoizpenaren dispositiboak desnaturalizatu zituen. Bestela esanda, egia nola ekoizten den ageri-agerian utzi zuen.
Horrela ulertuta, Iruña Veleiako auzian sortutako erresistentzia ez da anekdota sozial bat; egia-erregimenaren krisiaren sintoma da. Krisi bat ez datu teknikoen inguruko desadostasun bat delako, baizik eta botere-jakintza sareek ezin dutelako jada modu koherentean ekoiztu eta mantendu beren egia-markoa.
Laburpen gisa. Zergatik da Iruña Veleia kasu paradigmatikoa?
Foucaulten irakaspenak aplikatuta, Iruña Veleiako auzia ez da soilik iraganeko gertakari arkeologiko bat, ezta epigrafiaren inguruko eztabaida tekniko bat ere. Veleiako auzia laborategi sozial bat da, egia-ekoizpenaren mekanismoak ulertzeko kasu paradigmatikoa. Laborategi horretan, botereak, diskurtsoak, instituzioek eta subjektuek elkarri eragiten diote, egia-erregimen bat sortzeko, mantentzeko eta, batzuetan, krisian jartzeko. Eta horren erdian, Eliseo Gil ageri da: ez heroitzat, ez erruduntzat, baizik eta egia-erregimen baten barruan sortutako subjektu disidente gisa, auziaren anatomia ulertzeko ezinbesteko figura bihurtua. Bere figura ez da auziaren ondorio; auziaren dispositiboak berak sortutako posizio diskurtsiboa da. Eliseoren kasuak erakusten du botereak beti sortzen dituela bai obedientzia-formak, bai erresistentzia-arrakalak. Horregatik, Iruña Veleiako auzia ez da itxita dagoen kapitulu bat; egia-ekoizpenaren mekanismoak ulertzeko eta zalantzan jartzeko aukera ematen duen ispilu bat da oraindik ere.
Zuzeu
