[ESP beherago]<\/p>\n
Ega eta Berrotzako haranetatik, Lizarraldeko mendebaldean, deigarria suertatzen da San
\nEsteban Deiokoa edo Monjardin deitutako mendia, bere tontorrean izena ematen dion
\ngaztelua antzematen dena. Antzematen dela diogu, zeren urrundik, garaieragatik,
\njasotzen duzun inpresioa zera da, zuhaitzen artean sortzen den haitz bat dela. Eta
\nlehenago egon ez bazara, gaztelua inor ohartu gabe gera zitekeen begiz, nahiz eta
\nmendia ehunka biden ikusi. Eta errealitatea horrela da, berez haitz handi bat dugu,
\nlandaretzaren artean agertzen dena, bere gainean aipatutako gotorlekuaren harresiak
\ndituena. Garrantzi handiko gotorlekua dugu hau, historia eta legendez beterik, eta goitik
\nikusten da, bertan ere antzeman daiteke, ondo zehaztutako itsaontzi bat ematen duena.
\nAntzera esan dute beste batzuek ere. Aurreko aldea edo branka zorrotzeko itsasontzi<\/p>\n
handi honek Berrotza eta Egako haranetara begiratzen du, zaintzeko iparraldeko lurrak,
\nbide batez, bertatik ikuspegi zabala eta polita eskaintzen digula. Beraz ez da batere
\nharritzekoa holako leku estrategiko aukeratzea, zeinak Jurramendiko haitz zorretzekin
\nbatera, esaterako Kasteluzar (1602 Arroniz) eta Deikazteluko gazteluek, Nafarroako
\nErresuma Zaharreko babes lerro garrantzitsu bat osatzen zuten.
\nHormetan barnean Deioko San Esteban baseliza dago, Monjardineko Santi Kurutze
\ndeitutakoa, eta kaltetutako eraikin barruan ur biltegia ere dago.
\nLekura heltzeko Villamayor de Monjardin herri politatik egiten da, zeinak eliza
\ngarrantzitsu bat eta iturri erromaniko bitxi bat dituen. Bertako batek esan zidan herria
\nnolabarit berria dela, zeren antzinako auzoak Adarreta herri hustuan baitzeuden, baina
\nutzi behar zuten izurrete batengatik XIV. mendean.
\nOrain autoz hel daiteke, hainbat oker gainditu ondoren. Duela urte batzuk, oinez egin
\nnuen, gaztelura sartzeko atea itxita zegoela. Hala eta guztiz ere, lekuaren xarmaz gozatu
\nnuen, eta hurbil zeuden hiru urtxintxarekin, zeinak lekuaren bakea aprobetxatuz olgetari
\nzebiltzan.
\nGaztelua kokatuta dagoen harritzarra gainditzeko alboko eskilare landugabearen zehar
\negin behar da, mailak zut dauden harriz eginak, hori bai ohikoak baino handiagoak,
\nhortik eman beharreko zangoa handiago izan behar dela.
\nEzkerretara saietera batzuk zituzten geziak bota ahal izateko, eta etsaiari gaztelurako
\nsarrera oztopatzeko. Goiko zelaigunean ermita eta eraikin zaharra deigarriak badira ere,
\nbenetan aipagarria, lehen esan dugunez, ikuspegia da, begiekin duzun nagusitasun
\nikaragarriagatik.
\nLegendak eta historiari buruz hitz egin dugu lehenago. Lehenengoen artean
\nKarlomagnoren gudarosteak, VIII. mendean, aipatzen dira, baina tradizioarekiko
\nhurbilenak edo, Antso Gartzes I (905-925) errege nafarrenarena da, bere busto herriko
\nplazan gazteluari begira dagoena, non esaten da gotorleku Banu Qasi familiari
\nbereganatu ziola. Sendi bisigodo honek, batzuek diote baskoia zela, islama hartu zuen
\nerlijiotzat, eta Tuteratik Errioxa zeharkatuz lur hauetara zabaldu zuen bere agintea,
\nKordobako kalifatoaren laguntzaz edo akordioz. Beste tarte batean aipatuko dugu
\nzabalago, lekuaren beste izen batzuekin batera, Alfontso III.aren kronika, non esaten
\nden besteak beste Iru\u00f1a, Deio eta Berrotza betidanik beren biztanlekoak zirela, hau da
\nindependienteak.
\nBukatzeko esango dugu bertako auzoek mendiari Deio esaten diotela, baita herriari ere.
\nGaldetu nien ea zergaitik deitzen zioten `Ilarria\u2019 taberna bati. Erantzun zidaten leku
\nbaten izena zela, eta hilerria adierazten zuela. Horrela izan daiteke, zeren hilerriak eman
\nahal izan du hilarria. Bestela izango genuke hilarria \u2018estela, piedra del (los) muertos\u2019.
\nBertako leku-izenen zerrenda ikusirik, Adarreta, Aiartza, bitxia den Aizpea \u2018debajo de
\nla pe\u00f1a\u2019, Araneta \u2018donde (el\/los) valle\u2019, Arantzeta \u2018donde (el\/los) espinos\u2019, Arbileta,
\nArenas, Argi\u00f1aritz, Artandia… (Top.Ofic.) konturatzen gara, hasieran behintzat
\neuskarazko formak mantentzen direla. Hauek gure milurteko iraganaren lekukoak dira.
\nHau dela eta, hainbat auzok gure Nafarroako berezko eta jatorrizko hizkuntza
\nberreskuratze ahaleginean ari da, hau da, gure ondoarearen harribitxia. Aurrera bada!
\nAurrekoa 2019-01-12an argitaratu nuen, dagoen bezala. Orain, Antso Garces erregearen
\nheriotzaren 1100 urteurrena ospatzeko ekitaldiak direla eta, adituen hitzaldi
\ninteresgarriak izan dira, besteak beste, Roldan Jimeno "Sancho Garces I eta Iru\u00f1eko
\nErresumaren jaiotza" eta Peio Monteanoren "El castillo de Monjardin. La Vanguardia
\nde Estella\/Lizarra Monjardin gaztelua. Lizarra Lizarrako Abangoardia "eta beste batzuk.
\nHitzaldi horiek interes handia zuten, baina ezin izan dut joan. I\u00f1aki Sagredo adiskideak
\ndioen bezala, historiografiaren zati handi batek Iru\u00f1eko Erresumako fundatutzat jotzen
\nduen erregea da. Kondaira bihurtutako istorio bat adierazten den bezala.<\/p>\n
Gehiegi sakondu gabe, filologo gisa, Deierriren formarik zaharrenak Deierri, Deyerri,
\nDeyo, Degius… direnez (ikus Euskaltzaindia, Eusko Ikaskuntza… Caro Baroja biltzen
\ndutenak), pentsa daiteke Deierri Deierri harana ere aipa litekeela, 1232an Deyarri
\n(Lacarra) bezala ere agertzen dena, eta ezin da baztertu formarik zaharrena edo
\neuskerikoa Deiu izatea. Lekuaren alderdi estrategikoa kontuan hartuta, hipotesiaren
\nbarruan, lehen DEI- elementuak `llamada\u2019 adieraztea izan zitekeen. Bizkaiko bost
\ndeiadar-mendien historia\/legenda dugu, adarrez, suz… Gernikako Batzarrei deitzen
\nzitzaiena. Baliabide horiek, beste batzuekin batera, gure arbasoek baliagarri izan behar
\nzuten bizilagunei dei egiteko kanpoko erasoetatik defendatzeko, Orreagakoetatik
\nadibidez. Lagun batek esan zidan hots-kutsadurarik gabe adarraren soinua 15 bat
\nkilometro heda zitekeela.
\nDeiharri, izan liteke "harria, deia egiten den haitza", Deiherri, antzekoa baina herria '.
\nDena den, ez dut behar besteko islarik aurkitzen forma horien toponimian, Adarragak
\naipa lezake, baina ez daukagu ziurtasunik, hiztegian islatutako beharra bada ere. Azkue:
\ndei ezazu kanpaiaren deia ", dei-adar" alarma ", dei-egitekoak edo arrantzaleei
\nLekeitiora irten daitezen deitzeko ardura duten emakumeak"…
\nBukatzear nengoela konturatu naiz Gazteluzar dugula Arronizen, baina baita
\nKasteluzarra 1711 Etaiun, hau da Deiotik lerroan, Sorlada, Los Arcos\/Urantzakoekin.
\nAzken batean, leku interesgarri eta historikoa.<\/p>\n
—<\/p>\n
Desde los valles del Ega y la Berrueza, en la zona oriental de Tierra Estella\/Lizarraldea,
\nllama la atenci\u00f3n la monta\u00f1a denominada San Esteban de Deio o Monjard\u00edn en cuya
\ncima se aprecia el hist\u00f3rico castillo que le da nombre. Decimos se aprecia, ya que dada
\nsu altura desde la lejan\u00eda la sensaci\u00f3n, es que se trata de una roca que emerge entre los
\n\u00e1rboles, y que, de no haberla visitado, su castillo podr\u00eda pasar desapercibido
\nvisualmente, aunque hayas visto la monta\u00f1a cientos de veces. Y la realidad as\u00ed es, se
\ntrata de una gran mole rocosa, que surge entre la vegetaci\u00f3n, sobre la cual est\u00e1n los
\nmuros de la citada fortaleza. Una defensa de gran importancia, cargada de historia y
\nleyendas que, con la vista a\u00e9rea, incluso cuando estas sobre la misma, da la sensaci\u00f3n de
\ntratarse de una nave, perfectamente remarcada. Sensaci\u00f3n que ha dado a otras personas
\ntambi\u00e9n. Es un gran barco cuya aguda proa o parte delantera est\u00e1 enfilada hacia los
\ncitados valles de Berrueza y Valdega, entre otros, queriendo vigilar o proteger las tierras
\ndel norte, a la vez que ofrece una amplia y bonita visi\u00f3n. No es de extra\u00f1ar que eligiesen
\ntan estrat\u00e9gica ubicaci\u00f3n que, junto a las escarpadas pe\u00f1as de Montejurra, tras la que se
\nencontraban Kasteluzar (1602 Arr\u00f3niz) y otras defensas de Dicastillo, constitu\u00edan una
\nimportante l\u00ednea defensiva del Viejo Reino de Nabarra.
\nDentro de sus muros est\u00e1 la Ermita de San Esteban de Deio o Santa Cruz de Monjard\u00edn
\ny en el interior del deteriorado edificio anexo se encuentra el aljibe.
\nSe accede al lugar desde la bonita localidad de Villamayor de Monjard\u00edn, que cuenta
\ncon una importante iglesia y una curiosa fuente rom\u00e1nica. Un vecino me coment\u00f3 que el
\npueblo es relativamente nuevo, ya que la poblaci\u00f3n primitiva estaba asentada en el
\ndespoblado de Adarreta, el cual tuvieron que abandonar en el s. XIV por causa de una
\npeste.
\nAhora se puede acceder con coche, superando bastantes curvas. Anta\u00f1o, lo hice a pie,
\nestando la barrera al castillo cerrada. Con todo pude disfrutar del encanto del lugar y
\ncon tres ardillas que aprovechando la paz del sitio, saltaban juguetonas.
\nPara superar la enorme roca sobre la que se localiza la fortaleza se accede por unas
\nr\u00fasticas escaleras laterales, cuyas gradas est\u00e1n formadas s\u00f3lo por piedras verticales, eso
\ns\u00ed de mayor tama\u00f1o de lo habitual, por lo que la zancada que tienes que dar para subirlas
\nha de ser mayor.
\nA la izquierda te encuentras con unas aspilleras que dispon\u00edan para poder disparar y
\nevitar el acceso del enemigo a la fortaleza. Si bien en la explanada la ermita y vieja
\nconstrucci\u00f3n impresionan, lo verdaderamente llamativo, como hemos dicho, son las
\nvistas por el dominio tan impresionantes que tiene.
\nHemos hablado de leyendas e historia. En las primeras hay citas incluso a las huestes de
\nCarlomagno en el siglo VIII, pero m\u00e1s cercanas a la tradici\u00f3n son las que indican que el
\nrey nabarro Sancho Garc\u00e9s I (905-925), cuyo busto en la plaza de la localidad todav\u00eda
\nmira al castillo, donde se dice que fue enterrado, lo conquist\u00f3 a los Banu Qasi, familia
\nvisigoda que se convirti\u00f3 al islam, otros dicen que fue vascona, y que mediante alianzas
\ncon el califato de Cordoba, domin\u00f3 las tierras que empezaban desde Tudela y parte de la
\nRioja, hasta estos lares.
\nEn otro momento citaremos, junto con otros datos sobre el nombre del lugar, con m\u00e1s
\ndetalle la Cr\u00f3nica de Alfonso III que indica que Pamplona, Deio y la Berrueza siempre
\nfueron pose\u00eddas por sus habitantes, es decir independientes.
\nAcabaremos indicando, que los de la localidad llaman al monte Deio, e incluso a la
\nlocalidad. A la pregunta de porque llamaban a la Ilarria a un local, comentaron que era<\/p>\n
el nombre de un lugar y que significaba cementerio. As\u00ed puede ser, que hilerria haya
\ndado hilarria. De lo contrario tendr\u00edamos hilarria \u2018estela, piedra del (los) muertos\u2019.
\nViendo la lista de los top\u00f3nimos locales, tenemos Adarreta, Aiartza, el curioso Aizpea
\n\u2018debajo de la pe\u00f1a\u2019, Araneta \u2018donde (el\/los) valle\u2019, Arantzeta \u2018donde (el\/los) espinos\u2019,
\nArbileta, Arenas, Argi\u00f1aritz, Artandia… (Top.Ofic.), observamos en el inicio el dominio
\nde formas en euskera en nuestros nombres de lugar, fieles testigos del nuestro milenario
\npasado. Por ello numerosos vecinos tratan de recuperar la lengua propia y primitiva de
\nNabarra, joya de nuestro patrimonio. Aurrera bada!
\nLo anterior lo publiqu\u00e9 el 12.1.2019 tal como est\u00e1. Ahora con motivo de los actos
\nconmemorativos del 1100 aniversario de la muerte del rey Sancho Garc\u00e9s, donde ha
\nhabido interesantes conferencias de autoridades en la materia como la de Rold\u00e1n Jimeno
\n\u201cSancho Garc\u00e9s I y el nacimiento del Reino de Pamplona\u201d, la de Peio Monteano \u201cEl
\ncastillo de Monjardin. La Vanguardia de Estella\/Lizarra Monjardin gaztelua. Estella
\nLizarrako Abangoardia\u201d y otras. Conferencias que ten\u00edan gran inter\u00e9s, pero que no he
\npodido asistir. Como indica el amigo I\u00f1aki Sagredo se trata de un rey considerado por
\nbuena parte de la historiograf\u00eda como el fundador del Reino de Pamplona. Como se
\nindica, una historia convertida en leyenda.
\nComo fil\u00f3logo sin profundizar demasiado, dado que las formas m\u00e1s antiguas de Deio,
\nson Yerri, Deyerri, Deyo, Degius\u2026 (ver Euskaltzaindia, Eusko Ikaskuntza\u2026 que
\nrecogen a Caro Baroja), donde se puede pensar que Deierri podr\u00eda referirse al Valle de
\nYerri, que tambi\u00e9n aparece como Deyarri en 1232 (Lacarra), no ser\u00eda descartable que la
\nforma m\u00e1s antigua o euskerika, sea Deiu. Dentro de la hip\u00f3tesis dado lo estrat\u00e9gico del
\nlugar, el primer elemento DEI- podr\u00eda hacer referencia a `llamar\u2019. Tenemos la
\nhistoria\/leyenda de los cinco montes bocineros de Bizkaia, desde donde con cuernos,
\nfuego\u2026 se llamaba a las Juntas de Gernika. Estos medios, junto a otros debieron servir
\na nuestros antepasados para hacer llamada a los vecinos para defenderse de agresiones
\nfor\u00e1neas, como las de Orreaga. Un compa\u00f1ero me comentaba que, sin contaminaci\u00f3n
\nac\u00fastica, el sonido del cuerno pod\u00eda expandirse unos 15 kil\u00f3metros.
\nDeiharri, podr\u00eda ser \u2018la piedra, roca desde donde se hace la llamada\u2019, Deiherri, parecido
\npero herri `pueblo\u00b4.
\nCon todo no encuentro reflejo suficiente en la toponimia de tales formas, Adarraga
\npodr\u00eda referirse pero no tenemos certeza, aunque si que es una necesidad reflejada en el
\nvocabulario. Azkue: dei `la llamada de la campana\u2019, dei-adar \u2018alarma\u2019, dei-egitekoak
\n`mujeres encargadas de llamar a los pescadores para que salgan a la mar-Lekeitio\u2019\u2026
\nCuando estaba acabando este texto me he dado cuenta que si bien tenemos Gazteluzar
\nen Arr\u00f3niz, tambi\u00e9n tenemos otro Casteluzarra 1711 en Etaio, en linea con Monjardin,
\nSorlada, Los Arcos\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
[ESP beherago] Ega eta Berrotzako haranetatik, Lizarraldeko mendebaldean, deigarria suertatzen da San Esteban Deiokoa edo Monjardin deitutako mendia, bere tontorrean izena ematen dion gaztelua antzematen dena. Antzematen dela diogu, zeren urrundik, garaieragatik, jasotzen duzun inpresioa zera da, zuhaitzen artean sortzen den haitz bat dela. Eta lehenago egon ez bazara, gaztelua inor ohartu gabe gera zitekeen […]<\/p>\n","protected":false},"author":18,"featured_media":38763,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[79],"tags":[],"class_list":["post-65711","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nabarmena"],"yoast_head":"\n