<\/p>\n
1. Iberiar idazkeraren mugak eta gabeziak<\/p>\n
Irulegi garaiko euskaldunek iberiar grafiaren gabeziaz eta mugaz kontzientzia hartu ote zuten? Baietz dirudi. Edonola ere, ez zuten bere hizkuntz beharretarako idazkera berria asmatu. Ezta iberiar grafia Euskerari behar hainbat egokitu ere. Hala ere, Irulegiko Eskuan, adituek esan digutenez, \u00abt\u00bb eta \u00abrr\u00bb hizki berriak azaltzen dira, beste iberiar idazkietan azaltzen ez direnak; ez dira, ordea, azaltzen gure hizkuntzako beste hainbat fonema ere. Esaterako, \u00abx\u00bb, -ts-\u00bb, \u00ab-tx-\u00bb txistukariak. Ez \u00ab-tt-\u00bb palatal, ezta, gero ikusiko dugunez, \u00ab-h-\u00bb ere.<\/p>\n
Erromatarrek gure hizkuntzako zenbait fonema espresatzeko arazoak izan zituzten. Ondorioz, gaur bertan ere, aipaturiko zenbait \u00abtxistukari\u00bb idazteko, bi hizkien beharra izaten dugu. Horrela, \u00abotza\u00bb, \u00abotsoa\u00bb, \u00abetxea\u00bb, \u00abattona\u00bb. Nere ustez, gure hizkuntz beharretarako, iberiar grafia mugatuegia izan zela iruditzen zait. Euskaldun zahar haiek, ez zuten, seguraski, aukera handirik izango idazkera berriak asmatzeko garaian. Atlantikoko eta Pirineoko bazter honetaraino heldu ote zitzaien Gerkerazko grafiaren notizia? Nere susmoa da errezenara jo zutela, eskura zuten idazkera hartu eta erabili: iberiar idazkera alegia.<\/p>\n
Hemen, interpretazio lanerako, azken hiru esaldiak besterik ez ditut hartuko. Lehen esaldia, \u00abotirrtan bezala publiko egin dena. Bigarrena, \u00abezeakarri\u00bb eta hirugarrena, gaur erraukon bezala plazaratu dutena.<\/p>\n
2. Otirrtan: otzi irritan<\/p>\n
Azkueren Hiztegiak dioenez, \u00abotzi\u00bb-k \u00abenterrar\u00bb esan nahi du; gaurko \u00abortzi\u00bb edo ehortzi-ren aldakaria litzateke. Mugica eta Retanaren hiztegiek Azkuerena errepikatzen dute. \u00abt\u00bb hizkia, berriz, orain arte, Iberiar idazkeran azaldu ez den kontsonantea litzateke; gaur egun \u00abtz\u00bb fonemaren baliokidea.<\/p>\n
\u00abrrtan\u00bb gelditzen zaigu. Orain arte \u00ab-r-\u00bb bakarra azaltzen zitzaigun; \u00abR\u00bb leuna. Baten batek, ez zait gogoratzen zeinek, esan duenez, \u00abrrtan\u00bb hori \u00abirritan\u00bb bezela irakurri behar omen da. Posible da. Hala baldin bada, gaur egun, esaldi osoa zera litzateke: \u00abehortzi irritan\u00bb. Gazteleratuta, \u00abenterrar entre risas\u00bb esango genuke gaur. Antropologoek diotenez, zenbait kulturatan ehortzi lanak festa giroan egiten ziren eta esaldi hau kultura horren adierazlea izango litzateke.<\/p>\n
3. Ezeakarri: hesi-a harri.<\/p>\n
\u00abH\u00bb asperenduna ez omen da azaltzen iberiar idazkietan, ez eta euskerazkoetan ere. Hemen mahairatzen dudan hipotesian, gaur adierazten dugun \u00abhesi-a\u00bb ren ordez, Irulegiko eskuan \u00abeze-a\u00bb azaltzen da. Honek esan nahi al du, hitz honetan bederen, gaur erabiltzen dugun \u00abS\u00bb txistukariaren ordez, irulegitarrek \u00abZ\u00bb txistukaria erabili zutela? Hori dirudi. Bi mila urteen zehar gertatu den eraldaketa, beraz, oso txikia litzateke.<\/p>\n
Irulegin, ordea, badira ezusteko gehiago: \u00ab-a\u00bb atzizkiarena, adibidez. \u2212a atzizkiaren eztabaida zaharra da. Oihenart ere, XVIIan., korapilatu zen eztabaida horretan. \u00ab-a\u00bb atzizkiari buruz izan den eztabaida gogorrena, ordea, Iru\u00f1a-Veleiakoa izan da. Batzuen ustez, Euskarak \u2212a atzizkia Erdi Aroan bereganatu zuen, artikulu gisan. Erdarazko \u00abel, la, lo\u00bb adieraziko luke eta Latinetik letorke.<\/p>\n
Duela dozenatxo bat urte, ordea, Veleian, arrasto arkeologikoen artean, \u00absua\u00bb hitza azaldu zen; baita lurra eta arraina ere. \u2190a atzizkia aitzaki hartu eta, zenbaiten aburuz, nahikoa izan zen Veleiako indusketak faltsuak zirela esateko eta \u00ab-a\u00bb atzizkiaren eztabaida zientifikoa epaiketara eramateko. Ondorioz, Iru\u00f1a-Veleiako indusketak, orduarte Euskararen altxor arkeologiko handia zena, suntsitzen ari dira. Orain, berriz, \u00ab-a\u00bb atzizkia Irulegin azaldu da. Burdin Aroan idatzia, ordea, ez Erdi Aroan.<\/p>\n
Irulegiko \u00abkarri\u00bb zaharra gaur \u00abharri\u00bb bilakatu da. Ezeakarri-ren esanahia, erdaraz, muralla piedra bezala itzultzen dut. Kontuan hartu behar da, garai haietan, etxebizitzak hiriko hesiei itsatsita eraikitzen zituztela. Bestetik, hirietako hormak zuhaitz adarrez eta bustinaz egitetik, Burdin Aroan, harrizkoak egitera pasa ziren. Hortik esaera zaharra: \u00abharresiak\u00bb. Nere ustez, aldaketa historiko horren lekukoa da ezeakarri esaldia, \u00abhesia harri\u00bb (harresia) esan nahi duena. \u00abH\u00bb-rik ez baitzuten idazten, \u00abH\u00bb ordez \u00abK\u00bb idatzi zuten; ondorioz, karri. Mugicaren Hiztegiak erdarazko \u00abmuralla de piedra\u00bb \u00abarresi\u00bb bezala euskaratzen du.<\/p>\n
4. Erraukon: herri hau gon.<\/p>\n
Iberiar alfabetoan \u00abh\u00bb-rik ez zegoela esan dugu; ondorioz, irulegitarrek, gaurko \u00abherri\u00bb ordez \u00aberri\u00bb idazten zutela pentstzekoa da. Irulegin, gainera, badirudi hitzak laburtzen ikasiak zirela eta \u00aberri\u00bb-ren ordez \u00aber\u00bb idatzia azaltzen da. Gaur bertan ere, horixe egiten dugu. Laburketa horren lekuko azaltzen zaizkigu Er-nio, Her-nani, Er-goien, Her-gora, Er-gobia, er-beste, Herbehereak, ertzaina, etabar. Hara non, bada, Irulegin gaurko \u00abherri\u00bb-ren ordez, \u00aber\u00bb idatzi zuten.<\/p>\n
Antzekoa esan beharko dugu Irulegiko \u00abhau\u00bb-ri buruz. h kendu eta \u00abau\u00bb gelditzen da eta \u00abh\u00bb bietan kenduta, \u00abherri hau\u00bb ordez, erau idatzi zutela uste dut. Azkenik, \u00aberr-au-kon\u00bb-i buruz beste zehaztasun bat. Oklusibak (b, d, g, p, t, k) nola ahoskatu? Ozen ala gor? Iberiar alfabetoan irakurketa biak dira onargarri; ingurumariak erabaki behar du, kasu bakoitzean, zer irakurketa den egokiena. Edozeinetara, gaurko gon eta kon esanahi bera dute: goi.<\/p>\n
Irulegitarrek zer adierazi nahi izan zuten Herri Hau Gon (gora) oihukatuz? Beheko lurretan lekuratuta zegoen herri bera \u2212ez kanpotik etorritako zeltiar batzuk\u2212 Burdin Aroan mendi gora igo zela bizitzera, harresi sendoagoak eginda?<\/p>\n
Naiz<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1. Iberiar idazkeraren mugak eta gabeziak Irulegi garaiko euskaldunek iberiar grafiaren gabeziaz eta mugaz kontzientzia hartu ote zuten? Baietz dirudi. Edonola ere, ez zuten bere hizkuntz beharretarako idazkera berria asmatu. Ezta iberiar grafia Euskerari behar hainbat egokitu ere. Hala ere, Irulegiko Eskuan, adituek esan digutenez, \u00abt\u00bb eta \u00abrr\u00bb hizki berriak azaltzen dira, beste iberiar […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":39988,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[79],"tags":[],"class_list":["post-61574","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nabarmena"],"yoast_head":"\n