<\/p>\n
Ez dakit Koldo Zuazoren Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz (BERRIA) saiakera laburra interesgarria ez ezik zirraragarria ere ez ote den niretzat. Badakit haren irakurketak sorrarazten dizkidan hausnarketak, gaian aditua ez naizen aldetik, ez dutela espezialistengan sorraraziko dituenen zorroztasun eta sakontasunik. Hala ere, gure historiaz erakusten duena ikusita, haren datuen interpretazioaren bitartez, lerro artean irakurriz eta egiten dituen inferentziak eta azaltzen dituen zirkunstantzien arabera, nire ustez Zuazoren testuak gure herriari buruzko beste ikerketa ildo batzuk (soziolinguistika, historia, antropologia eta abarri dagozkionak) berresten eta sendotzen ditu, eta interesatuki ilunduta gelditu diren arloak eta garaiak argitzen.<\/p>\n
Hitz bitan esateko, euskalkien jatorria antzinako euskal tribuen (barduloak, autrigoiak, baskoiak…) arabera edo elizbarrutien arabera azaltzen dutenen tesi tradizionalentzat ez bezala, Zuazorentzat dialektoen sorrera askoz berriagoa da, Erdi Arokoa, eta baliteke euskal probintziak eratzearekin bat etortzea. Izan ere, euskararen egituraren oinarrizko desberdintasunak bat datoz ezarritako muga politikoekin: \u00abBadago bat, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako euskara Iparraldekotik eta Nafarroakotik bereizten duena, eta beste bat Iparraldeko euskara eta Hegoaldekoa bereizten dituena. Beharbada, Nafarroako Erreinuaren zatikatzea dago bi gertakari horien oinarrian…\u00bb.<\/p>\n
Zuazoren saiakeraren bigarren sorpresa, euskalkien sorrera-guneak aztertuta, hauxe da: berrikuntzaren gune nagusietako bat Iru\u00f1ea izanik, jakina, historiako euskal hiri nagusia alegia, bigarren gune handia Gasteiz dela, eragin handiko beste euskal hiri dinamikoa. Hain zuzen ere, Iru\u00f1ean daukate zentralitatea lurraldez zabalduenak dauden euskalkiek (gipuzkerak, nafarrerak, lapurterak…), baina euskalkien artean indartsuenetako bat den gaurko bizkaierak Arabako hiriburuan dauka jatorria: \u00abGasteizen eragina, bere probintziara ez ezik, Bizkaira, Debako bailarara, Errioxara eta, neurri txikiagoan, Gipuzkoako Urolako eskualdeetara eta Goierrira zabaltzen zela dirudi…\u00bb. Eskema horrek esplikatzen du euskalkien kokalekua, elkarren arteko eragina, zona batzuetan duten dinamismoa eta beste zona batzuetako inertzia, eta abar.<\/p>\n
Hasieran esan dudanez, hizkuntzaren ikuspegi hori erakargarria da, erreala, dinamikoa. Euskalkiak errealitate estatikoak, antzinakoak, indar (ilun), tribu zahar edo antzekoei dagozkienak bailiran interpretatu beharrean, hemen hurbileko ekintza politikoa eta soziala ikusten dugu. Ulergarria. Garbia. Populazioak bere eguneroko bizitzan sortutakoa.<\/p>\n
Berger-ek eta Luckman-ek esango luketenez, errealitatearen sorkuntza sozialak, kasu honetan gizakiok hain berezkoa eta funtsezkoa dugun hizkuntzak (berak ere sortzen gaitu gu) gu eratzen gaitu eta guk mundua eraldatzeko tresnatzat erabiltzen dugu. Gainera, baserrietako eta haitzuloetako hizkuntzaz mintzatzen den herriaren bertsio sabinianoarekin kontrajarrita, euskara taxutu duten guneak hiriak, politika (eraso eta zapalketarena, bide batez esanda) eta jarduera ekonomikoa eta soziala izan dira.<\/p>\n
Hor sumatzen dugu prozesu politikoen garrantzia. Euskalkien erradiografian garbi ikusten dira historiaren ibilbideak, ekonomiaren nondik norakoak, mugen hesiak, okupazioa eta gerrateak nozitzen dituen lurraldearen antolamendua. Halaber, gizarte sarea berreratu egiten dela (biziraupena, birsortu egiten den bizitza) eraginik handiena duten gune aktiboenetan. Iru\u00f1ean (Barcina alkatearekin) edo Gasteizen (non inoiz ez den euskaraz egin, herri honen etsai ugarien esanetan) euskarak duen egoera tristea ikusita, gezurra dirudi bi hiri horiek izatea euskalkiek gaur duten aberastasunaren –hondarrekoa, existentziala?– sorgunea!<\/p>\n
Irakurketa horretatik ateratzen den beste ondorio bat hau da: zenbateraino dugun beharrezkoa subiranotasun politikoa, askatasuna (ekonomikoa, administratiboa, hezkuntzari dagokiona…), independentzia alegia, berreskuratzea, eta baita lurralde osotasuna ere, mugarik gabe, gure burua herri gisa eratzeko, libre bizitzeko eta, kultura berezia duen gizartea garen aldetik, kolektiboki garatzeko. Historiaren zauriak, euskalkien erradiografia honetan ikus daitezkeenez, sakonak dira eta mendetan irauten dute, nahiz eta beren sorburua disimulatu eta oroimenetik ezabatu.<\/p>\n
Historiaren zauriak, Koldo Zuazoren euskalkien erradiografia honetan ikus daitezkeenez, sakonak dira eta mendetan irauten dute<\/p>\n
Angel Rekalde<\/strong> No s\u00e9 si calificar de interesante, o directamente de fascinante, el breve ensayo de Koldo Zuazo, \u00abSobre el origen de los dialectos del euskara\u00bb (Berria). Entiendo que para un profano en la materia como yo las reflexiones que sugiere su lectura carecer\u00e1n del rigor y la profundidad que suscitar\u00e1 a expertos y especialistas. Sin embargo, por lo que revela de nuestra historia en una lectura entre l\u00edneas, pienso que el texto de Zuazo viene a corroborar y apuntalar otras l\u00edneas de investigaci\u00f3n sobre nuestro pueblo (a trav\u00e9s de la socioling\u00fc\u00edstica, la historia, la antropolog\u00eda..) que iluminan \u00e1reas y \u00e9pocas interesadamente oscuras.<\/p>\n La fragmentaci\u00f3n del reino de Navarra<\/strong><\/p>\n Por resumir, frente a las tesis tradicionales que explican el origen de los dialectos del euskara en relaci\u00f3n a las antiguas tribus vascas (v\u00e1rdulos, autrigones, vascones…) o las distintas di\u00f3cesis episcopales, Zuazo sostiene que la deriva dialectal tiene un pasado mucho m\u00e1s reciente. Se sit\u00faa en la Edad Media y es probable que surgiera de modo paralelo a la formaci\u00f3n de las provincias vascas. Los cortes b\u00e1sicos de la estructura del euskara, en efecto, coinciden con las fronteras pol\u00edticas interpuestas: \u00abUno que separa el euskara de las provincias de Araba, Bizkaia y Gipuzkoa del de Iparralde y Navarra, y otro que separa el euskara de Iparralde del de Hegoalde. Tal vez la fragmentaci\u00f3n del Reino de Navarra est\u00e9 en la base de ambos hechos…\u00bb<\/p>\n La primera evidencia se refiere, pues, a la importancia de la organizaci\u00f3n pol\u00edtica en la evoluci\u00f3n de todo tipo de circunstancias y caracter\u00edsticas societarias. Del mismo modo, las consecuencias de las guerras. La estructura pol\u00edtica y las decisiones de quien detente el poder crean sociedad a su medida. Lo sab\u00edamos de manera difusa, pero a menudo parece que olvidamos la evidencia.<\/p>\n La p\u00e9rdida de la independencia vasca, forjada en el reino de Navarra, tuvo consecuencias profundas en nuestra realidad colectiva. Ya desde el primer momento, desde las primeras p\u00e9rdidas territoriales, desde la ca\u00edda de las comarcas de la Rioja o las actuales Vascongadas.<\/p>\n A la inversa, como deducci\u00f3n obvia, deber\u00edamos valorar qu\u00e9 importancia tuvo la existencia del Estado propio, vasco, en nuestra realidad como pueblo (en la conservaci\u00f3n y potencia del euskara, en la cultura que funciona y se proyecta, en la comunidad vasca que perdura a trav\u00e9s de los siglos..), y cuyo efecto ha llegado, con todos los matices que se quiera, hasta el presente, de modo que nos permite existir como una realidad colectiva diferenciada.<\/p>\n Iru\u00f1ea y Gasteiz<\/strong><\/p>\n Una segunda sorpresa del ensayo de Zuazo, establecida a partir del an\u00e1lisis de los focos de surgimiento de los dialectos, es que si uno de los n\u00facleos fundamentales de innovaci\u00f3n es obviamente Iru\u00f1ea, la ciudad m\u00e1s importante de la poblaci\u00f3n vasca en la historia, el segundo gran n\u00facleo o foco es Gasteiz, otra ciudad vasca influyente, central y din\u00e1mica.<\/p>\n De hecho, si de Iru\u00f1ea deriva la centralidad del euskara en sus dialectos territorialmente m\u00e1s extensos (gipuzkera, nafarrera, lapurtera…), el origen de un dialecto tan potente como el vizca\u00edno actual se sit\u00faa en la capital alavesa: \u00abEl \u00e1rea de acci\u00f3n de Gasteiz parece extenderse, aparte de su provincia, a Bizkaia, valle del Deba, La Rioja y, con menor fuerza, a las comarcas del Urola y Goierri guipuzcoanos…\u00bb<\/p>\n Este esquema explica la implantaci\u00f3n de los diferentes dialectos, sus influencias rec\u00edprocas, su dinamismo en algunas zonas y su estancamiento en otras, etc.<\/p>\n Como apunto al principio, esta versi\u00f3n ling\u00fc\u00edstica resulta fascinante, real, din\u00e1mica. Frente a una interpretaci\u00f3n que contempla los dialectos como realidades estancas, arcaicas, correspondientes a viejas (y oscuras) fuerzas internas, tribus o similares, aqu\u00ed descubrimos una acci\u00f3n pol\u00edtica y social cercana. Inteligible. N\u00edtida. Generada por la poblaci\u00f3n en su actividad cotidiana, en las condiciones que le crea el marco pol\u00edtico (hist\u00f3rico) en que se sit\u00faa.<\/p>\n Como dir\u00edan Berger y Luckman, es la creaci\u00f3n social de la realidad, en este caso en un tema tan intr\u00ednseco y esencial a la naturaleza humana como el lenguaje, que a su vez nos crea, nos constituye y utilizamos como instrumento para transformar el mundo. Adem\u00e1s, frente a la versi\u00f3n sabiniana del pa\u00eds, que nos remite a una lengua de caser\u00edos y cavernas, resulta que los n\u00facleos, los cuencos en que se ha moldeado el euskara han sido las ciudades, la pol\u00edtica (de agresi\u00f3n en muchos momentos, de dominaci\u00f3n, dicho sea de paso) y la actividad social y econ\u00f3mica.<\/p>\n Ah\u00ed entrevemos la trascendencia de los procesos pol\u00edticos. En la radiograf\u00eda de los dialectos vascos destacan las v\u00edas de comunicaci\u00f3n, los flujos de tr\u00e1nsito, de econom\u00eda, los cortes de las fronteras, la ordenaci\u00f3n de un territorio sometido a la ocupaci\u00f3n y las guerras. Tambi\u00e9n la reconstituci\u00f3n del tejido social (la supervivencia, la vida que se regenera), en sus nodos m\u00e1s activos, m\u00e1s influyentes. \u00a1Qui\u00e9n nos dir\u00eda, a la vista de la triste situaci\u00f3n del euskara en Iru\u00f1ea (con la alcaldesa Barcina) o en Gasteiz (donde nunca se habl\u00f3 vascuence, al decir de tantos enemigos de esta tierra), que estas dos ciudades han sido el n\u00facleo generador de la actual riqueza -\u00bfresidual, existencial?- de los dialectos vascos!<\/p>\n De esta lectura se infiere, tambi\u00e9n, cu\u00e1nto necesitamos la recuperaci\u00f3n de la soberan\u00eda pol\u00edtica, la libertad (econ\u00f3mica, administrativa, de ense\u00f1anza…), la independencia, en suma, y la integridad territorial, sin fronteras, para reconstituirnos, para vivir libres y desarrollarnos colectivamente, como sociedad, como cultura diferenciada. Las heridas de la historia, como se ve en esa radiograf\u00eda de dialectos, son profundas, y permanecen durante siglos, aunque se disimule su origen y nos borren la memoria.<\/p>\n Ez dakit Koldo Zuazoren Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz (BERRIA) saiakera laburra interesgarria ez ezik zirraragarria ere ez ote den niretzat. Badakit haren irakurketak sorrarazten dizkidan hausnarketak, gaian aditua ez naizen aldetik, ez dutela espezialistengan sorraraziko dituenen zorroztasun eta sakontasunik. Hala ere, gure historiaz erakusten duena ikusita, haren datuen interpretazioaren bitartez, lerro artean irakurriz eta egiten […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[90],"tags":[],"class_list":["post-20782","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ekarpenak"],"yoast_head":"\n
Nabarralde<\/a><\/p>\nPublicado por Berria<\/a>k argitaratua<\/h3>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"