Ondareak iragandako garaiak ulertzen eta ezagutzen laguntzen duela azaldu du Angel Rekalde Nabarraldeko zuzendariak (Tolosa, Gipuzkoa, 1957). Iruñea, izanaren hondamendia dokumentala estreinatu zuten atzo Iruñean. Rekaldek ohartarazi du hango udalak politika jakin bat duela martxan oroimen historikoaren aurka. Hala ere, gizarteak horri neurri batean erantzuten jakin duela irizten dio.
Nafarroako ondare historikoaren aurkako erasoen atzean politika jakin bat dagoela diozue atzo estreinatutako dokumentalean.
Hala da. Nabarralden dauden kideen artean hainbat historian adituak dira. Adituetako batek ohartarazi zigun Iruñeko Gazteluko plazan, Aduanako zokoan edota Merced karrikan egindako basakeriez. Esaterako, Gazteluko plaza, han aparkaleku bat egin behar zutela eta, zulatzen hasi ziren, eta han zeuden arrastoak desagerrarazi egin zituzten. Hori izan zen abiapuntua, nolabait esatearren. Eraso zaien eraikin eta kaleen zerrenda amaigabea da.
Hala ere, erasoak hizkuntzaren alorrean ere izan direla salatu duzue.
Inolako zalantzarik gabe. Azken urteetan, Iruñeko Udalak euskararekin harremana zuten arrastoak desagerrarazi nahi izan ditu. Sarritan euskaldunak arrotz sentitu izan gara Iruñean, eta hein berean Nafarroan. Euskara bertako hizkuntza da. Garbi da hemen euskararen zonifikazioarekin zer lortu nahi duten.
Euskal Jai pilotalekua eraitsi zutela hamar urte bete dira aurten. Eraisketa horrekin, ondareari ez ezik bestelako antolaketa eredu bati ere eraso zitzaion?
Inolako zalantzarik gabe. Euskal Jai pilotalekua, nolabait esatearren, altxor bat zen. Arkitektura modernistaren adierazle garbia zen, izugarri polita. Iruñeko Udalak, gizarte mugimenduekin arazoak zituenez, eraistea erabaki zuen. Gurea den guztia inolako lotsarik gabe txikitzen dute; ez dute gupidarik izaten.
Sarritan euskaldunak datozela ohartarazi nahi izaten du administrazioak.
Gakoa da hemen euskaldunak beti egon garela eta hiriak hori erakusten duela. Aurkitu diren arrastoek ez dute zalantzarako aukerarik ematen. Adibidez, erregeen jauregiaren kasuan, adierazten du hemen erregeak izan direla eta, beraz, burujabeak izan garela. Baina, hori horrela izan zela ukatzeko, erregeen jauregia zaharberritu zutenean Gaztelako armarria soilik utzi zuten, Nafarroakoa inoiz existitu izan ez balitz bezala.
1936ko gerraren memoriaren harira ere erasoak atzeman dituzue?
Erasoak eremu askotan izan dira, baita memoria historikoaren alorrean ere. Adibidez, Ezkaban gertatutakoa nabarmentzekoa da. Espetxea izan zela adierazten zuten hormak eraitsi egin zituzten. Gotorlekua hor dago, baina hormak desagertu dira. Orduan, memoria ahantzarazi egin nahi dute.
Gizarteak zer-nolako jarrera izan du ondare historiko horien aurkako erasoen harira?
Nik uste kasu askotan gizarteak jakin duela erantzuten. Gazteluko plazan aparkalekua egitearen aurka 24.000 sinadura bildu ziren hilabete batean. Jendeak badauka sentimendua, eta mobilizatzen da. Hala ere, iruditzen zait ez dagoela kontzientziazio garbia. Izan ere, ondare jakin baten aurka eraso bat dela eta, jendea asaldatzen da, baina afera amaitzen denean asaldura hori erabat desagertzen da. Hori landu nahi dugu guk. Ondarearen aurkako erasoek ildo politiko jakin bati erantzuten diote. Dokumentalean, Reyes Illintxetak oso argi azaltzen du. Gizarteak euskarekin izugarrizko sentsibilitatea dauka, baina ez du botererik; boterea haiek dute. Jendeak egiten du esfortzua une jakin batean, baina eguneroko bizimoduan galtzen da. Gure aldarriei jarraipena eman nahi diegu.
Ondare historikoaren aurkako erasoak salatzeko auzitara jotzeko aukera aztertu duzue?
Guk badakigu erasoak salatzeko aukera egon daitekeela, baina gaur egungo legediarekin alferrik da. Gure lana bestelakoa da. Azken finean, informazioa biltzeko lana egiten ari gara, eta iruditzen zaigu beste batzuek hartu beharko luketela eraso horien aurka egiteko ardura.
Aurrerantzean zer egin daiteke?
Nik pentsatzen dut administrazioak orain arte bezala jokatzen jarraituko duela. Alor hori gure artean ere eztabaidatu dugu. Nabarralden ondareaz arduratzen direnek argi diote galdutakoa nola berreskura daitekeen proposatu behar dela. Haiek frogak desegiten dituzte, baina froga horiek berreskura daitezke. Baina, lan hori egiteko, proposamenak egin behar dira.
Nafarroako Hitza
