Abenduaren 3a Xabierko Frantziskoren eguna dela eta, galdakoztarrok eta bizkaitarrok orokorrean, ospakizunetan gaude, gure Estatuari esker eta gure arbasoek eginiko defentsagatik, gaur gure Herri honek bizirauten du eta gure “lingua navarrorum” edo euskara oraindik entzun dezakegu gure kaleetan, inperialismoaren ezpatak jota bada ere.
Gaztelako armada Malmasin mendi gailurreko gazteluan, Arrigorriagan, gotortu zen 1173. urtean, Estatu baskoiari leial zitzaizkion tropek lurraldearen gainerako tokietatik kanporatu ostean. 1177ko Londreseko Nazioarteko Arbitrajeko Laudoan Ingalaterrako erregeak euren herrialdera itzul zitezen agintzen zien arren, Malmasinen gototurik jarraitu zuten, handik lapurretan eginez eta herritarren artean beldurra sorraraziz.
Horregatik etorri zen, erresumako hiriburutik, Galdakano eta Torrezabaleko Antso -beste familia batzurekin batera-, eta eskualdea birpopulatu eta berregituratu egin zuen, Nabarrako Erregeren aginduz.
Antsok bere leinu-etxea edo oinetxea Galdakaoko Zabalea eskualdean eraiki zuen. Leinu-etxe hori “dorre edo gaztelu» bat zen, Ibaizabal errekaren gaineko zubi berriarekin batera, Malmasinetik hurbil zegoen defentsa-sistema osatzen zuena. Bedian, Tosubando dorretxean, Antsoren semea finkatu zen, aitaren izen berekoa.
Lope García de Salazar (1399-1476) lehenengo historialari bizkaitarrak, «Bienandanzas y fortunas» liburuan, Bizkaiko leinu edo familia zahar eta garrantzitsuenen artean Galdakano eta Torrezabalekoa aipatzen du, eta baita Usansolokoa eta Bediakoa ere: “El linaje de Vedia e de Usansolo son de buenos escuderos antiguos e de Vedia es agora principal del Sancho Ortis de Vedia, que se falla que aviene en siete generaciones del cauallero de Galdaño, que fue natural de Nauarra, e vino a poblar allí, e viene de padre en padre”.
Liburu bereko beste atal batean, García Salazarrek Abendañotarrak Galdakaora heldu zireneko data aipatzen du: «En el año que la villa de Vitoria (1181) era del reino de Nabarra (1200 baino lehenago)”. Abendañotarren familia Vitoria-Gasteizeko biztanleekin haserretu eta Gasteiztarrek haien ondasunak erre zituztenean, Abendañotarrek ihes egin behar izan zuten. Orduan, azken Abendañotarra Bediako Tosubando dorretxean babestu zen, Torrezabal eta Galdakanoko Antsoren semeak aterpea eman ziolarik. Harrezkero Abendañotarrak Galdakano eta Arratia bailarako familia inportanteenetakoa izan dira, Bekean Urgoitiko eta Puentelatorreko euren dorretxeetan asentaturik.
Usansolo, Bedia, Abendaño, Isasi, Aldape, Basozabal, Etxebarri, Legizamon edo Arbolantxako familiak eta batez ere Galdakano eta Torrezabalekoa izan ziren Baskoniako erresumaren defendatzaileak gaztelatarren inbasioen aurrean, eta horiek guztiak izan ziren halaber Galdakano, Bedia, Etxebarri eta Usansoloren fundatzaileak edo eratzaileak. Usansoloko armarriak egun ere katea bat mantentzen du, bordatu itxuran, nabar ondorengotzaren aztarna dena.
Galdakano eta Torrezabaleko Antsoren familia izan zen, gainera, Elexaldeko Andra Mari eliza eraiki zuena XII. mende bukaeran –elizaren barruan bertan lurperatu zituzten sendikoak- eta, horrela, pasa zen Galdakaoren erdigunea Ganguren mendikatean egotetik Elexalde-Zabalean egotera. Kontuan hartu behar da, Ganguren mendikatetik igarotzen zela lehenengo Done Jakue bidea, kostaldekoa, eta hantxe zegoela Santa Marina ermita.
Geroztik, eguraldi txarra zegoenean, Andra Mariko eliz-atarian edo eliz-portikoan egin zituzten Auzo-batzarrak (eguraldi ona zegoenean, elizaren aurrez aurre landatutako “Guzur Aretxaren” gerizpean), eta handik gobernatzen zen Auzolanean edo Lorran aipatu eskualde osoa; han erabakitzen zen zozketaren bidez eta txandaka nor joango zen Gernikako Batzar nagusietara elizatea ordezkatzera; erabakiak, demokratikoki, “sutondo” edo baserri bakoitzeko boto bana hartzen ziren.
Goitik behera antolatutako baskoien Estatuak eta bertatik jaiotako Foruek edo baskoi legeek, eman zioten euskarari hizkuntza batek behar dituen babes administratibo eta politikoa. Horregatik galdakoztarrok, Andra Mari elizan plaka oroigarri bat jarri nahi dugu, gure Estatu eta gure Herriaren defentsaren alde inperialisten kontra borrokatu zuten familiei eskertzeko, hiru gizaldi geroago San Frantzisko Xabierkoa izango zenaren familiak egin zuen bezala. Euren hitzetan: “Aberri askea, herritar askeentzat”.
